تربیت بدنی اموزشکده ی فنی و حرفه ای دختران مشهد روزانه جستجو
پنجره پنجره ای به اطلاعات و مقالات فارسی
 تربیت بدنی اموزشکده ی فنی و حرفه ای دختران مشهد روزانه
کتاب تربیت بدنی عمومی 1 پیام نور
درخواست حذف اطلاعات

کتاب تربیت بدنی عمومی 1 پیام نور

به مدت هفت روز رایگان است


برای کتاب کلیک نمایید


برای کتاب کلیک نمایید



کتاب های پیام نور - مطالب ابر کتاب تربیت بدنی عمومی 11unibooks.mihanblog.com/.../نام کتاب: تربیت بدنی عمومی 1 (کلیه رشته ها) مولف: ابوالفضل فراهانی فرمت: pdf ناشر: پیام نور حجم: 12 مگابایت کتاب " تربیت بدنی عمومی 1 " پیام ...
کتاب های پیام نور - کتاب تربیت بدنی عمومی 11unibooks.mihanblog.com/post/16255 جولای 2015 ... نام کتاب: تربیت بدنی عمومی 1 (کلیه رشته ها) مولف: ابوالفضل فراهانی فرمت: pdf ناشر: پیام نور حجم: 12 مگابایت کتاب " تربیت ...


کتاب تربیت بدنی عمومی 1 ابوالفضل فراهانیwww.klik .ir/.../ کتاب تربیت بدنی عمومی 1 ابوالفضل فراهانی,روش پول دار شدن از طریق اینترنت.
رایگان کتاب تربیت بدنی 2 پیام نور pdf یاسpdfورزش 1 (تربیت بدنی 2) - دروس عمومی,ورزش 1 (تربیت بدنی 2),نمونه سوالات ی عمران. کتاب تربیت بدنی 2 ابوالفضل فراهانی · مجموعه نمونه سوال.


کتاب تربیت بدنی 1 پیام نور - فایل مجاز علمیvdoc.blogsky.com/1395/11/26/post-225/1414 فوریه 2017 ... جزوه خلاصه تربیت بدنی 1 + نمونه سوال - بر اساس کتاب ابوالفضل فراهانی ... کتاب های پیام نور - مطالب ابر کتاب تربیت بدنی عمومی 1 ...
کتاب تربیت بدنی عمومی 1 (ابوالفضل فراهانی) عمومی - پیام نور ......pooyafile.blogsky.com/1395/04/23/post-3507/1313 جولای 2016 ... کتاب تربیت بدنی عمومی 1 تالیف ابوالفضل فراهانی منبع عمومی پیام نور 150 صفحه کتاب در قالب فایل pdf ... دریافت فایل ...


رایگان کتاب تربیت بدنی 2 پیام نور pdf: للبیتpdfورزش 1 (تربیت بدنی 2) - دروس عمومی,ورزش 1 (تربیت بدنی 2),نمونه سوالات ی عمران. کتاب تربیت بدنی 2 ابوالفضل فراهانی · مجموعه نمونه سوال.
رایگان نمونه سؤالات تربیت بدنی عمومی 1 - فروشگاه اینترنتی ......www.bookgolden.ir/.../لازم به ذکر است منبع این درس در پیام نور کتاب تربیت بدنی عمومی 1، تألیف ابوالفضل فراهانی ... رایگان نمونه سؤالات (علوم پایه و ی) (کلیک کنید).


کتابفروشی فردا - تربیت بدنی عمومی 1 - پیام نور - ید کتابwww.fardabook.com/کتاب تربیت بدنی عمومی 1 به نویسندگی ابوالفضل فراهانی توسط انتشارات پیام نور منتشر شده است.
کتاب تربیت بدنی عمومی 1 ابوالفضل فراهانی - میهن فایلmihan.flie.ir/26 فوریه 2017 ... کتاب تربیت بدنی عمومی ۱ ابوالفضل فراهانی www.klik .ir/…/ % ۲۰کتاب%۲۰تربیت%۲۰بدنی%۲۰عمومی%۲۰۱%۲۰ابوالف…


کتاب - رایگان پاو وینت تربیت بدنی عمومی پیام نورwww.robook.ir/.../7535--3 آگوست 2015 ... رایگان پاو وینت تربیت بدنی عمومی پیام نور - 1.0 out of 5 based on 1 vote. نام کتاب, نوع فایل, تعداد صفحات, حجم فایل (مگابایت), ...
نمونه سوال درس تربیت بدنی 1 پیام نورwww.20file.org/bcat/plp/278دروس عمومی علوم پایه , ... تربیت بدنی 1 - رایگان نمونه سوال پیام نور با پاسخ نامه تستی , ... رایگان سوالات تربیت بدنی 1 با پاسخنامه , ...


تربیت بدنی عمومیfile.11gig.ir/product/648243درس تربیت بدنی. درس ورزش. 1. درس ورزش. 2. کتاب تربیت بدنی عمومی 2 | منبع کتاب الکترونیکی. 7 مه 2013 ... از آنجا که تربیت بدنی بخشی از تعلیم ...
جزوه خلاصه تربیت بدنی + نمونه سوال - بر اساس کتاب ابوالفضل ...... .11gig.ir/product/734828نور جزوه خلاصه تربیت بدنی 1 نمونه سوال بر اساس کتاب ... بر اساس ... جزوه خلاصه کتاب تربیت بدنی 2 منبع عمومی پیام نور بر اساس کتاب


کتاب تربیت بدنی 1 پیام نور - روش پول دار شدن از طریق اینترنتwww.jehanun.ir/.../ کتاب تربیت بدنی 1 پیام نور,روش پول دار شدن از طریق اینترنت. ... پربازدید . کتاب تربیت بدنی عمومی 1 ابوالفضل فراهانی ...
کتاب تربیت بدنی عمومی 1 پیام نور20 .xyz/اخبار پیام نور - کتاب تربیت بدنی 1 نمونه سوال درس تربیت بدنی 1 پیام نور تغییرات جدید در دروس تربیت بدنی عمومی پیام نور … رایگان نمونه ...


خلاصه کتاب تربیت بدنی عمومی 1 تالیف فراهانی …persian-text.xyz/کتاب های تربیت بدنی پیام نور خلاصه کتاب تربیت بدنی عمومی 1 - دانشجو کتاب تربیت بدنی 1 ابوالفضل فراهانی کتاب تربیت بدنی 2 پیام نور اقای ...
کتاب تربیت بدنی عمومی 2 | منبع کتاب الکترونیکیvatanpdf.com/7 مه 2013 ... از آنجا که تربیت بدنی بخشی از تعلیم و تربیت و وسیله ی سالم سازی انسانها و در نهایت جامعه تعرف شده ... 1 star 2 stars 3 stars 4 stars 5 stars ...


خلاصه کتاب تربیت بدنی عمومی 1 تالیف فراهانی تست | جستجو | بی ......www.biblogs.ir/.../ خلاصه کتاب تربیت بدنی عمومی 1 تالیف ابوالفضل فراهانی از انتشارات پیام نور، به انضمام نمونه سوالات پیام نور، در قالب فایل pdf و در حجم 40 ...
جزوه خلاصه تربیت بدنی 1 کتاب ابوالفضل فراهانی - رزبلاگgitoly.rozblog.com/.../2 ژانویه 2017 ... کتاب پیام نور کتاب تربیت بدنی عمومی 1 (ابوالفضل فراهانی . ... خلاصه کتاب تربیت بدنی عمومی 1 تالیف ابوالفضل فراهانی از ...


جزوه خلاصه تربیت بدنی 1 کتاب ابوالفضل فراهانی :: فروشگاه کتاب ......eebookmarket.blog.ir/.../2 ژانویه 2017 ... جزوه خلاصه تربیت بدنی 1 + نمونه سوال - بر اساس کتاب ابوالفضل فراهانی ... و اه تربیت بدنی فصل دوم : آمادگی جسمانی و سلامت عمومی فصل سوم ...
رایگان کتب ، جزوات و خلاصه دروس رشته تربیت بدنی و علوم ......pnuna.com/1394/.../13 نوامبر 2015 ... خلاصه درس اصول و مبانی تربیت بدنی – اصول و فلسفه تربیت بدنی ... خلاصه درس مقدمات مدیریت آموزشی – مدیریت عمومی – سازمان مدیریت در آموزش و پرورش ... رایگان کتابهای درسی و جزوات پیام نور- قسمت 1 – کلیک کنید.


کتاب تربیت بدنی (بخش 1) - تربیت بدنی و علوم ورزشی ایرانwww.iranphe.ir/13 مه 2014 ... کتاب تربیت بدنی (بخش 1) ... برای هرکدام از کتاب ها بر روی آن کلیک کنید: ... مطالب عمومی / عمومی; اندازه گیری زمان و سرعت حرکات
کتاب تربیت بدنی 1 پیام نور pdf | جستجو | سی خبر - صفحه اصلیpdfکتابفروشی فردا - تربیت بدنی عمومی 2 - پیام نور - ید کتابکتاب تربیت بدنی عمومی کتاب تربیت بدنی 2 پیام نور & تا سه روز رایگان.


کتاب تربیت بدنی عمومی - انجمن دانشجویان پیام نورforum.pnuna.com/showthread.php?1736-دوستان ی فایل پی دی اف کتاب تربیت بدنی یک ابوالفضل فراهانی داره ؟ کتابش متاسفانه ... آقا محمد اینم pdf. tarbeiat badani 1 (godarzi).pdf ...
رایگان کتاب تربیت بدنی 2 پیام نور pdf تی وی 28pdfورزش 1 (تربیت بدنی 2) - دروس عمومی,ورزش 1 (تربیت بدنی 2),نمونه سوالات ی عمران. کتاب تربیت بدنی 2 ابوالفضل فراهانی · مجموعه نمونه سوال.


ید کتاب جامع تربیت بدنی عمومیgiz-miz.xyz/کتابفروشی فردا - تربیت بدنی عمومی 2 - … کتاب تربیت بدنی عمومی (1) - iranbuybook.com کتاب تربیت بدنی عمومی 1 پیام نور ورزش و تربیت ...
سوال درخواست کتاب تربیت بدنی 1 - سایت علمی نخبگان جوانwww.njavan.com/forum/showthread.phpسلام به همه دوستان من دنبال کتاب تربیت بدنی یک پیام نور میگردم هرکدوم از دوستان اگه لینکی از این کتاب داره یا خودشو ... این هم لینک کتاب تربیت 1



مشاهده متن کامل ...
ید فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده مشهد مقدس 00193906943
درخواست حذف اطلاعات

ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده مشهد مقدس 02144050979

ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده مشهد مقدس

ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده مشهد مقدس

ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده مشهد مقدس

ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده مشهد مقدس

ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده مشهد مقدس

پاسخگوی تماسها بصورت 24 ساعته

021-44050979-09193906943
021-33349802-09023906943
021-66537784-09213906143
021-77611520-09352146564

کلمات کلیدی:

فیش حج مشهد فیش حج عمره مفرده مشهد فیش حج تمتع مشهد ید و فروش فیش حج عمره مفرده مشهد ید وفروش فیش حج تمتع واجب مشهد فیش عمره مشهد ید وفروش فیش حج عمره مشهد ید و فروش عمره مشهد تمتع 93 مشهد ید تمتع واجب 94 مشهد تمتع واجب 94 مشهد فروش تمتع واجب 94 مشهد فروش فیش حج عمره مفرده بااخذ مجوز مشهد ید فیش حج عمره مفرده با اخذ مجوز مشهد ید و فروش عمره مفرده با مجوز مشهد ید فیش حج تمتع با مجوز مشهد فروش فیش حج تمتع واجب با مجوز مشهد عمره مفرده مشهد تمتع مشهد ید و فروش فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید فیش حج عمره مشهد فروش فیش حج عمره مشهد فیش حج عمره مشهد ید وفروش فیش حج مشهد ید فروش فیش حج عمره مشهد ید فیش حج مشهد شهرداری مشهد ید فیش حج سازمان حج مشهد ید فیش حج آموزش پرورش مشهد فروش فیش حج تمتع واجب عتبات و عالیات مشهد ید وفروش فیش حج بانک ملت مشهد ید و فروش فیش حج عمره بانک ملی مشهد فروش حج عمره مفرده مشهد ید حج عمره مفرده مشهد قیمت فیش حج عمره مفرده بانک ملت مشهد ید فیش عمره مشهد قیمت فیش تمتع واجب مشهد فروش فیش عمره مشهد قیمت فیش حج عمره مشهد حج عمره تمتع واجب آزاد مشهد قیمت فیش حج مشهد ید فیش حج عمره مشهد فیش حج تمتع واجب عمره مفرده بنیاد شهید مشهد قیمت فیش حج تمتع واجب عمره وزارت بهداشت مشهد مشهد مشهد استان مشهد فیش حج مشهد فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده محمدزاده عرب فیش حج مشهد فیش حج عمره مفرده مشهد فیش حج تمتع مشهد ید و فروش فیش حج عمره مفرده مشهد ید وفروش فیش حج تمتع واجب مشهد فیش عمره مشهد ید وفروش فیش حج عمره مشهد ید و فروش عمره مشهد تمتع 93 مشهد ید تمتع واجب 94 مشهد تمتع واجب 94 مشهد فروش تمتع واجب 94 مشهد فروش فیش حج عمره مفرده بااخذ مجوز مشهد ید فیش حج عمره مفرده با اخذ مجوزمشهد ید و فروش عمره مفرده با مجوز مشهد ید فیش حج تمتع با مجوز مشهد فروش فیش حج تمتع واجب با مجوز مشهد عمره مفرده مشهد تمتع مشهد ید و فروش فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید فیش حج عمره مشهد فروش فیش حج عمره مشهد فیش حج عمره مشهد ید وفروش فیش حج مشهد ید فروش فیش حج عمره مشهد ید فیش حج مشهد شهرداری مشهد ید فیش حج سازمان حج مشهد ید فیش حج آموزش پرورش مشهد فروش فیش حج تمتع واجب عتبات و عالیات مشهد ید وفروش فیش حج بانک ملت مشهد ید و فروش فیش حج عمره بانک ملی مشهد فروش حج عمره مفرده مشهد ید حج عمره مفرده مشهد قیمت فیش حج عمره مفرده بانک ملت مشهد ید فیش عمره مشهد قیمت فیش تمتع واجب مشهد فروش فیش عمره مشهد قیمت فیش حج عمره مشهد حج عمره تمتع واجب آزاد مشهد قیمت فیش حج مشهد ید فیش حج عمره مشهد فیش حج تمتع واجب عمره مفرده بنیاد شهید مشهد قیمت فیش حج تمتع واجب عمره وزارت بهداشت مشهد مشهد مشهد فیش حج استان مشهد فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده محمدزاده عرب فیش حج مشهد فیش حج عمره مفرده مشهد فیش حج تمتع مشهد ید و فروش فیش حج عمره مفرده مشهد ید وفروش فیش حج تمتع واجب مشهد فیش عمره مشهد ید وفروش فیش حج عمره مشهد ید و فروش عمره مشهد تمتع 93 مشهد ید تمتع واجب 94 مشهد تمتع واجب 94 مشهد فروش تمتع واجب 94 مشهد فروش فیش حج عمره مفرده بااخذ مجوز مشهد ید فیش حج عمره مفرده با اخذ مجوز مشهد ید و فروش عمره مفرده با مجوز مشهد ید فیش حج تمتع با مجوز مشهد فروش فیش حج تمتع واجب با مجوز مشهد عمره مفرده مشهد تمتع مشهد ید و فروش فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید فیش حج عمره مشهد فروش فیش حج عمره مشهد فیش حج عمره مشهد ید وفروش فیش حج مشهد ید فروش فیش حج عمره مشهد ید فیش حج مشهد شهرداری مشهد ید فیش حج سازمان حج مشهد ید فیش حج آموزش پرورش مشهد فروش فیش حج تمتع واجب عتبات و عالیات مشهد ید وفروش فیش حج بانک ملت مشهد ید و فروش فیش حج عمره بانک ملی مشهد فروش حج عمره مفرده مشهد ید حج عمره مفرده مشهد قیمت فیش حج عمره مفرده بانک ملت مشهد ید فیش عمره مشهد قیمت فیش تمتع واجب مشهد فروش فیش عمره مشهد قیمت فیش حج عمره مشهد حج عمره تمتع واجب آزاد مشهد قیمت فیش حج مشهد ید فیش حج عمره مشهد فیش حج تمتع واجب عمره مفرده بنیاد شهید مشهد قیمت فیش حج تمتع واجب عمره وزارت بهداشت گرگان گرگان گرگان استان گلستان فیش حج استان گلستان گرکان فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده محمدزاده عرب فیش حجمشهد فیش حج عمره مفرده مشهد فیش حج تمتع مشهد ید و فروش فیش حج عمره مفرده مشهد ید وفروش فیش حج تمتع واجب مشهد فیش عمره مشهد ید وفروش فیش حج عمره مشهد ید و فروش عمره مشهد تمتع 93 مشهد ید تمتع واجب 94 مشهد تمتع واجب 94 مشهد فروش تمتع واجب 94 مشهد فروش فیش حج عمره مفرده بااخذ مجوز مشهد ید فیش حج عمره مفرده با اخذ مجوز مشهد ید و فروش عمره مفرده با مجوز مشهد ید فیش حج تمتع با مجوز مشهد فروش فیش حج تمتع واجب با مجوز مشهد عمره مفرده مشهد تمتع مشهد ید و فروش فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید فیش حج عمره مشهد فروش فیش حج عمره مشهد فیش حج عمره مشهد ید وفروش فیش حج مشهد ید فروش فیش حج عمره مشهد ید فیش حج مشهد شهرداری مشهد ید فیش حج سازمان حج مشهد ید فیش حج آموزش پرورش مشهد فروش فیش حج تمتع واجب عتبات و عالیات مشهد ید وفروش فیش حج بانک ملت مشهد ید و فروش فیش حج عمره بانک ملی مشهد فروش حج عمره مفرده مشهد ید حج عمره مفرده مشهد قیمت فیش حج عمره مفرده بانک ملت مشهد ید فیش عمره مشهد قیمت فیش تمتع واجب مشهد فروش فیش عمره مشهد قیمت فیش حج عمره مشهد حج عمره تمتع واجب آزاد مشهد قیمت فیش حج مشهد ید فیش حج عمره مشهد فیش حج تمتع واجب عمره مفرده بنیاد شهید مشهد قیمت فیش حج تمتع واجب عمره وزارت بهداشت مشهد مشهد مشهد استان مشهد فیش حج استان مشهد فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده محمدزاده عرب فیش حج مشهد فیش حج عمره مفرده مشهد فیش حج تمتع مشهد ید و فروش فیش حج عمره مفرده مشهد ید وفروش فیش حج تمتع واجب مشهد فیش عمره مشهد ید وفروش فیش حج عمره مشهد ید و فروش عمره مشهد تمتع 93 مشهد ید تمتع واجب 94 گرگان تمتع واجب 94 مشهد فروش تمتع واجب 94 مشهد فروش فیش حج عمره مفرده بااخذ مجوز مشهد ید فیش حج عمره مفرده با اخذ مجوز مشهد ید و فروش عمره مفرده با مجوز مشهد ید فیش حج تمتع با مجوز مشهد فروش فیش حج تمتع واجب با مجوز مشهد عمره مفرده مشهد تمتع مشهد ید و فروش فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید فیش حج عمره مشهد فروش فیش حج عمره مشهد فیش حج عمره مشهد ید وفروش فیش حج مشهد ید فروش فیش حج عمره مشهد ید فیش حج مشهد شهرداری مشهد ید فیش حج سازمان حج مشهد ید فیش حج آموزش پرورش مشهد فروش فیش حج تمتع واجب عتبات و عالیات مشهد ید وفروش فیش حج بانک ملت مشهد ید و فروش فیش حج عمره بانک ملی مشهد فروش حج عمره مفرده مشهد ید حج عمره مفرده مشهد قیمت فیش حج عمره مفرده بانک ملت مشهد ید فیش عمره مشهد قیمت فیش تمتع واجب مشهد فروش فیش عمره مشهد قیمت فیش حج عمره مشهد حج عمره تمتع واجب آزاد مشهد قیمت فیش حج مشهد ید فیش حج عمره مشهد فیش حج تمتع واجب عمره مفرده بنیاد شهید مشهد قیمت فیش حج تمتع واجب عمره وزارت بهداشت مشهد مشهد مشهد استان مشهد فیش حج استان قدس رضوی فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده محمدزاده عرب فیش حج مشهد فیش حج عمره مفرده مشهد فیش حج تمتع مشهد ید و فروش فیش حج عمره مفرده مشهد ید وفروش فیش حج تمتع واجب مشهد فیش عمره مشهد ید وفروش فیش حج عمره مشهد ید و فروش عمره مشهد تمتع 93 مشهد ید تمتع واجب 94 مشهد تمتع واجب 94 مشهد فروش تمتع واجب 94 مشهد فروش فیش حج عمره مفرده بااخذ مجوز مشهد ید فیش حج عمره مفرده با اخذ مجوز مشهد ید و فروش عمره مفرده با مجوز مشهد ید فیش حج تمتع با مجوز مشهد فروش فیش حج تمتع واجب با مجوز مشهد عمره مفرده مشهد تمتع مشهد ید و فروش فیش حج محمدزاده عرب مشهد ید فیش حج عمره مشهد فروش فیش حج عمره مشهد فیش حج عمره مشهد ید وفروش فیش حج مشهد ید فروش فیش حج عمره مشهد ید فیش حج مشهد شهرداری مشهد ید فیش حج سازمان حج مشهد ید فیش حج آموزش پرورش مشهد فروش فیش حج تمتع واجب عتبات و عالیات مشهد ید وفروش فیش حج بانک ملت مشهد ید و فروش فیش حج عمره بانک ملی مشهد فروش حج عمره مفرده مشهد مقدس ید حج عمره مفرده مشهد مقدس قیمت فیش حج عمره مفرده بانک ملت مشهد ید فیش عمره مشهد قیمت فیش تمتع واجب مشهد مقدس فروش فیش عمره مشهد مقدس قیمت فیش حج عمره مشهد مقدس حج عمره تمتع واجب آزاد مشهد مقدس قیمت فیش حج مشهد مقدس ید فیش حج عمره مشهد مقدس فیش حج تمتع واجب عمره مفرده بنیاد شهید مشهد مقدس قیمت فیش حج تمتع واجب عمره وزارت بهداشت مشهد مقدس مشهد مقدس استان قدس رضوی فیش حج استان قدس رضوی فیش حج محمدزاده عرب مشهد مقدس ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده محمدزاده عرب

ید و فروش فیش حج تمتع واجب عمره مفرده محمدزاده عرب






مشاهده متن کامل ...
تور مشهد
درخواست حذف اطلاعات

ارتباط با تورهای مشهد بدانیم :

///// تورهای مشهد آژانس چهارفصل همه روزه در چندین ساعت پروازی از تهران و سایر ای بزرگ که به مشهد پرواز مستقیم دارند انجام میگیرد.

///// مسافران تور مشهد میتوانند نوع پرواز خود و همچنین ساعت رفت و برگشت خود را بر اساس ظرفیت پروازها به دلخواه انتخاب نمایند.

///// تورهای مشهد آژانس چهارفصل به صورت هوایی با پروازهای بویینگ و یا ایرباس و به صورت زمینی با قطارهای سیمرغ ، غزال و… برگزار میشود.

///// تعداد روزهای اقامت برای تور مشهد به دلخواه مسافرین قابل انتخاب میباشد ولی عموما تورهای مشهد به صورت دو شب و سه روز و یا سه شب و چهار روز از سوی مسافران تور مشهد رزرو میشود .

/////تمامی مدارک تور مشهد مانند بلیط هواپیما ، واچر هتل و … به صورت الکترونیکی صادر میگردد . از این رو مسافرانی که قادر به مراجعه حضوری به آژانس نیستند میتوانند مدارک خود را از طریق فا ، ایمیل، وایبر و.. دریافت نمایند .

///// ساعت تحویل و تخلیه هتل به ترتیب ۱۴:۰۰ . ۱۲:۰۰ میباشد . از این رو چنانچه مسافران تور مشهد ساعت پروازی خود را خارج از این ساعت انتخاب نمودند میتوانند وسایل خود را به ل هتل تحویل داده و برنامه های گشت شهری ، ید ، زیارت را در زمان باقیماتده تا تحویل هتل و یا زمان پرواز در نظر بگیرند .

/////در کلیه هتل های داخلی ارائه شناسنامه برای احراز محرمیت ا امیست .

///// آژانس چهارفصل با کلیه هتلهای سه ستاره و بالاتر مشهد که کیفیت مناسبی را برای پذیرایی از مسافران دارند همکاری دارد ، لیکن از آنجایی که درج نام و قیمت همه هتلها مقدور نیست چنانچه برای تور مشهد خود هتل خاصی را مد نظر داشتید و قیمت آن ذکر نشده بود ، برای اطلاع از قیمت آن هتل میتوانید با بخش مشهد آژانس (۰۲۱-۴۲۶۳۲) تماس حاصل نمایید.

———————————————————————————–

تور مشهد هتل نور مشهد

هتل نور

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۳۰۶۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۳۳۳۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل آپارتمان یلدا مشهد

هتل یلذا

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

atrak1.jpg

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۳۱۵۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۳۴۷۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل تهران مشهد

هتل تهران

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

tehran3.jpg

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۳۳۳۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۳۵۱۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل مدینه الرضا مشهد

هتل مدینه

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

madine1.jpg

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۳۲۴۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۳۶۰۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل زیتون مشهد

هتل زیتون

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

sadr1.jpg

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۲۵۰۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۲۷۵۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل سیمرغ مشهد

هتل یبمرغ

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۲۶۰۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۲۸۶۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل تارا مشهد

هتل تارا

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۴۰۵۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۴۸۶۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل ترنم مشهد

هتل ترنم

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۴۱۰۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۴۵۱۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل هلیا مشهد

هتل هلیا

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۳۳۰۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۳۶۳۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل سینور مشهد

هتل یسینور

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۴۵۹۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۴۸۶۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل اترک مشهد

هتل اترک

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

تور مشهد هتل اترک

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۴۱۰۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۴۵۱۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و ۴۲۶۳۲

———————————————————————————–

تور مشهد هتل مجلل درویشی مشهد

هتل درویشی

تور مشهد زمستان ۹۵ | تور مشهد بهمن ۹۵

تور مشهد هتل مجلل درویشی

نرخ تور برای هر نفر در اتاق دو تخته ۷۰۰۰۰۰ تومان
نرخ تور برای هر نفر در اطاق یک تخته ۷۷۰۰۰۰ تومان
خدمات : پرواز ، دو شب اقامت همراه با صبحانه _ ناهار _ شام ، سرویس به حرم و مراکز ید

توضیحات : قیمت های ذکر شده نرخ پایه هستند و ممکن است بسته به ساعت پرواز و … تغییر کند . ساعت ورود و وج هتل ها به ترتیب ۱۴ و ۱۲ می باشد.

تلفن رزرو : ۸۸۵۳۰۶۰۹ و۴۲۶۳۲

———————————————————————————-

هتل مجلل درویشی مشهد

هتل مجلل درویش

هتل مجلل درویشی مشهد از هتل های ۵ ستاره این شهر مقدس است که در خیابان رضا (ع) بین خیابان ۲۴ و ۲۶ واقع شده است. این هتل تا فرودگاه یک ربع (با ماشین) و تا حرم نیز ۱۵ دقیقه پیاده فاصله دارد. این هتل متشکل از ۲۵ طبقه و دارای نمایی شیشه ای است که در سال ۱۳۹۰ افتتاح شد. از امکانات این هتل می توان به رستوران , سالن صبحانه خوری , کافی شاپ , است , سونا , جکوزی , کافی شاپ , سالن ماساژ , سالن بدنسازی , فست فود در یک فضای سرسبز به وسعت ۸۰۰ متر مربع , مجموعه آبی و… اشاره کرد. مسافران تور مشهد با اقامت در این هتل می توانند از امکانات آن بهره مند شوند و به راحتی با یک پیاده روی کوتاه برای زیارت به حرم بروند.

تور مشهد هتل مجلل درویشی

———————————————————————————–

هتل بین المللی قصر مشهد

هتل قصر

هتل بین المللی قصر مشهد در قلب این شهر مقدس و در ز یباترین خیابان آن واقع شده است به طوری که تنها ۸۰۰ متر تا حرم مطهر اما رضا (ع) فاصله دارد. این هتل متشکل از ۲۱۹ اتاق با تمام امکانات رفاهی لازم می باشد.از امکانات این هتل می توان به رستوران ها , فروشگاه ها , سالن ماساژ , آرایشگاه نه , اینترنت وایرلی , کافی نت , تا ی سرویس شبانه روزی , تورهای زیارتی سیاحتی درون و برون شهری و… اشاره کرد که مسافران تور مشهد با اقامت در این هتل می توانند از آن ها استفاده کنند. از دیگر ویژگی های این هتل ۵ ستاره بین المللی نزدیک بودن آن به مراکز ید و مناطق دیدنی شهر مقدس مشهد است.

تور مشهد هتل بین المللی قصر

———————————————————————————–

هتل قصر طلایی مشهد

هتل قصر طلایی از هتل های ۵ ستاره مشهد مقدس می باشد که متشکل از ۲۰ طبقه و ۶۰۰ واحد می باشد. این هتل بین المللی ۶۰ هزار مترمربع وسعت دارد و دارای ۲۰ اتاق سینگل , ۶۰ اتاق پرنسس روم , ۱۰۰ سوئیت و ۴۰۰ اتاق دبل می باشد.از امکانات هتل قصر طلایی مشهد می توان به رستوران های بین المللی با انواع غذاهای لذیذ سنتی و دریایی , است , سونا , سالن بدنسازی , اتاق بازی برای ک ن و… اشاره کرد که مسافران عزیز تور مشهد با اقامت در این هتل می توانند به صورت رایگان از این امکانات استفاده کنند.در این هتل برای فرزندان دلبند زائران محوطه ای در نظر گرفته شده است که دارای مربیان باتجربه ای می باشد تا ازفرزندان شما مراقبت کنند تا شما با خیالی اسوده به حرم و یا ید بروید. برای مسافران تور مشهد این هتل می تواند محل مناسبی برای اقامت باشد.

تور مشهد هتل قصر طلایی

———————————————————————————–

هتل الماس مشهد

هتل الماس مشهد از هتل های ۴ ستاره این شهر مقدس است که کنار بارگاه حضرت ثامن الائمه قرار دارد و تنها ۵ دقیقه تا حرم مطهر اما رضا (ع) فاصله دارد. این هتل متشکل از ۱۷۶ اتاق زیبا با دکوراسیو مدرن می باشد که چشم اندازی بی نظیراز حرم دارد. در طبقه هشتم این هتل یک رستوران با سرو انواع غذاهای خوش مزه ایرانی و یک صبحانه خوری می باشد می باشد و مسافران تور مشهد با اقامت در این هتل می توانند به همراه لذت بردن از صبحانه یا غذایی که در رستوران نوش جان می کنند از چشم انداز گنبد طلایی حرم رضا (ع) نیز نهایت لذت را ببرند. علاوه بر این در طبقه نهم این هتل یک کافه سنتی هم وجود دارد. تمامی این رستوران ها و کافه ها و صبحانه خوری هایی که در این هتل وجود دارند همگی مشرف به حرم مطهر رضا (ع) می باشند. از امکانات این هتل می توان به سالن اسپا و ماساژ مخصوص بانوان و آقایان , آرایشگاه , است , سونا , جکوزی , سالن بیلیارد , سالن ورزش , کافی شاپ و… اشاره کرد. مسافران تور مشهد می توانند با اقامت در این هتل از امکانات آن بهره مند شوند و سفری به یاد ماندنی را برای خود به ارمغان بیاورند.

تور مشهد هتل الماس

———————————————————————————–

هتل بین المللی هما ۲ مشهد

هتل بین المللی هما ۲ مشهد از هتل های ۵ ستاره این شهر است که در قسمت غربی آن واقع شده است. در واقع این هتل اولین هتل ۵ ستاره این منطقه سرسبز و آرام (غرب مشهد) می باشد. این هتل متشکل از ۲۰۲ اتاق با تمام امکانات رفاهی لازم از جمله تلویزیون , سیستم تهویه هوا , مینی بار , سرو چای و قهوه در داخل اتاق و… می باشد. از دیگر امکانات رفاهی هتل هما ۲ می توان به پارک بازی برای ک ن , سالن بدنسازی و تنیس , سالن بیلیارد , ۳ رستوران و یک چایخانه , کافی شاپ , است , سونا , جکوزی , آرایشگاه و… اشاره کرد. مسافران عزیزتور مشهدمی توانند سفری آرام و به یاد ماندنی را با اقامت در این هتل تجربه کنند.

تور مشهد هتل بین المللی هما ۲

———————————————————————————–

پارک جنگلی ش ز مشهد

پارک جنگلی ش ز مشهد در شهر گردشگری ش ز در ۱۵ کیلومتری غرب شهر مشهد مقدس در استان اسان رضوی قرار دارد. این پارک جنگلی در یک منطقه ییلاقی قرار گرفته است که دارای منظره طبیعی بی نظیر و فضای سبز زیبایی می باشد که توجه گردشگرانتور مشهدرا به سوی خود جلب می کند. علاوه بر این یک رودخانه در این پارک وجود دارد که زیبایی آن را دوچندان کرده است. گردشگران می توانند اوقات خوشی را در کنار رودخانه سپری کنند و از آرامش این منطقه نهایت لذت را برند.

تور مشهد پارک جنگلی ش ز

———————————————————————————–

پارک کوهسنگی مشهد

کوهسنگی یکی از قدیمی ترین و خاطره انگیز ترین گردشگاه های مشهد است که به دلیل وجود دو کوه سنگی مشرف به شهر به این نام خوانده می شود و در کنار رشته کوه های جنوبی مشهد واقع شده است. این تفرجگاه زیبای شهر مشهد در تابستان جاری با پذیرش حجم انبوه گردشگر تور مشهد، پس از حرم مطهر و آرامگاه فردوسی، رتبه سوم حضور مسافر و گردشگر را به خود اختصاص داد. هوای لطیف و دید مناسب ,پارک کوهسنگی مشهد گردشگاه ها قدیمی م ز فراز کوه هایی که رسیدن به بالای آنها سهل وآسان است، این پارک زیبای مثلثی شکل را از دیر باز مورد استقبال زائران و مجاوران تور مشهد قرار داده است. طرح بزرگ توسعه مجموعه تفریحی گردشگری کوهسنگی در حالی در حال انجام است که هم اکنون این مجموعه در مجاورت بافت شهری قرار گرفته است و بخشی از جاده کمربندی مشهد که جاده آسیایی نیز نامیده می شود، از کنار اراضی آن می گذرد.

این طرح که در وسعت ۱۰۰ تار پیش بینی و مطالعات آن توسط مشاور انجام شده است با اجرای بخش وسیعی از طرح های دامنه شمالی کوه ها، چشم به آینده ای منحصر بفرد در منطقه با اجرای بخش های دیگر دارد.مسافران تور مشهد میتوانند از این مکان زیبا استفاده نمایند. ایجاد دریاچه و جزیره پرندگان در میان آن، احداث باغ موزه طبیعی با قرارگرفتن انواع حیوانات در آن، ایجاد رستوران های مختلف بر فراز کوه و کنار دریاچه، ساخت دو مجموعه شهر بازی تابستانه و س وشیده و ایجاد مسیر منو ریل تفریحی در رینگ اطراف کوه ها و بهره برداری از مجموعه احداث شده کودک وآینده، طرح های قابل سرمایه گذاری با بازده فراوان در این طرح بزرگ است که به سرمایه گذاران توصیه می شود.در تور مشهد بهترین خاطرات را سپری کنید.

———————————————————————————–

پارک ساحلی آفتاب مشهد

مجموعه فرهنگی ورزشی پارک ساحلی آفتاب با حمایت همکاران عزیز شرکت سپاد در نیمه شعبان سال ۱۳۹۰ به دست توانمند محترم ورزش و جوانان وقت جناب آقای عباسی و استاندار عزیز اسان جناب آقای صلاحی و حمایت های بسیار رئیس تربیت بدنی اسان رضوی جناب آقای داوری افتتاح گردید. در تور مشهد از این مکان زیبا لذت ببرید.
مجموعه تفریحی ورزشی ، پارک ساحلی آفتاب در یکی از مهم ترین قسمتهای جغرافیای مشهد مقدس و در مجاورت بازار بین المللی سپاد و مجتمع تجاری الماس شرق با مساحتی بالغ بر ۱۵۰۰۰ متر مربع ، یکی از پر جاذبه ترین مکانهای توریستی و تفریحی رابرای مجاوران و مسافران تور مشهد است.
پارک ساحلی آفتاب حاصل تلاش شبانه روزی متخصصان متعهد ایرانی بوده که امکان استفاده همزمان به صورت جداگانه رابرای کلیه اعضاء خانواده ایجاد کرده است. که در چند مجموعه مجزا برای بانوان ،آقایان ،ک ن ،پارک آبی و vip با امکانات مفرح و ابتکاری جدید پذیرای کلیه میهمانان تور مشهد می باشد.

———————————————————————————–

سد دوستی مشهد

افرادی که تور مشهد را انتخاب می کنند ، گردش و تفریح در ای همجوار مشهد است . این ا دیدنی ها و تفریحات متنوعی دارند . یکی از مهم ترینتفریحات مشهد ، جاذبه های طبیعی آن است که می توانید به وفور در ای اطراف شاهد آن باشید . وجود دریاچه ها و رودخانه های زیبا ، سرسبزی طبیعت مشهد را دو چندان کرده است . یکی از این دریاچه های زیبا ، دریاچه دوستی ست که پشت سد دوستی مشهد ، ایجاد شده است .

این سد در مرز ایران و ترکمنستان بر روی رودخانه مرزی هریرود در ۷۵ کیلومتری شهرستان سرخس در شمال شرق اسان رضوی احداث شده است. این سد از نوع خاکی با هسته رسی به ارتفاع ۷۸ متر، طول تاج ۶۵۵ و عرض تاج ۱۵ متر می باشد. مخزن این سد دارای گنجایش ۱۲۵۰ میلیون مترمکعب می باشد. این سد با همکاری مشترک ایران و ترکمنستان ساخته شده و عملیات اجرایی ساخت آن در سال ۱۳۷۹ آغاز و در فروردین سال ۱۳۸۴ به بهره برداری رسید. نام سد بر اساس مفهوم دوستی و مودت، به نام «دوستی» انتخاب شده است.مسافران تور مشهد میتوانند از این منطقه زیبا دیدن فرمایند.

———————————————————————————–

باغ گیاه شناسی مشهد

باغ گیاه شناسی مشهد، شامل بخش های مختلفی از جمله باغ گل رز، قطعه آموزشی و نمایشی، مجموعه گیاهی منطقه رویشی ایران، مجموعه آربراتوم و سیستماتیک گیاهی، باغ میوه های بومی ایران، مجموعه گیاهی سوزنی برگان، مجموعه نمایشی باغ ص ه ای و مجموعه نهالستان و گلخانه های تکثیریه. مسافران تور مشهد در این مکان زیبا بهترین خاطرات را برای خود رقم بزنند. این باغ به منظور حفاظت و نگهداری از گیاهان و تهیه بانک ژن زنده گیاهی، آشنایی دانشجویان و شهروندان با انواع گونه های گیاهی، انجام برنامه های مطالعاتی و پژوهشی، ترویج استفاده شهروندان از گل و گیاه و … احداث شده . این باغ در بلوار ، حد فاصل چهارراه مقدم و میدان غدیر واقع شده.در تور مشهد میتوانید از این مکان زیبا دیدن فرمایید.

———————————————————————————–

پدیده ش ز-مراکز ید مشهد

پدیده ش ز واقع در ش ز در استان اسان رضوی واقع در شمال شرق ایران می باشد . این شهر در سال ۱۳۸۵ تعداد ۶۵۷۰ نفر جمعیت داشته است . یکی از ویژگی های این پدیده ، داشتن دره های با صفا و پر آب به همراه درختانی که سر به فلک کشیده اند ، ش ز دارای آب و هوایی معتدل ، گلهای وحشی ، و رودخانه های روانی که از قسمت دامنه های شمالی کوه های بینالود سر چشمه می گیرند و مناظر بسیار زیبایی را خلق کرده اند و با این تفاسیر گردش گران زیادی را در تمامی فصل های سال به این ناحیه کشانده اند از جمله رودهای آن رود مغان ، مایان ، مج ، کنگ ، دهبار، جاغرق ، زشک و .. می باشد. شهر ش ز در ۱۲ کیلومتری شمال غربی شهر مشهد واقع است . پدیده ش ز با توجه به مصوبه ت و هیئت ان در سال ۱۳۸۴ به عنوان اولویت اول و منطقه نمونه بین المللی گردشگری در کشور ایران شناخته شده است .

ش ز یک شهر ییلاقی است که ۱۴۰۰ متر از سطح دریا دارای ارتفاع می باشد و طول جغرافیایی آن ۵۹ درجه و ۱۷ دقیقه و دارای عرض جغرافیایی ۳۶ درجه و ۲۳ دقیقه می باشد . شهر ش ز از قسمت شمال به میان ولایت و از قسمت جنوب به شهرستان نیشابور و از سمت غرب با چناران و گلمکان و از سمت شرق با طرقبه همسایه است و وسعت این شهر در حدود ۳۷۸۲۵ کیلومتر مربع می باشد.شهر ش ز در دامنه های شمالی ارتفاعات بینالود قرار گرفته است و با توجه به داشتن آب و هوای معتدل و آب فراوان و باغ های وسیع و منظره های زیبا به عنوان یکی از کانون های عمده گردش گران و مسافران از سراسر ایران به خصوص شهر مشهد می باشد . شهر ش ز پوشش گیاهی انبوهی دارد و از درختان فضای سبز بسیار خوب و زیبایی نیز برخوردار می باشد . در قسمت جنوب این شهر ارتفاعات بینالود اسان واقع می باشد و قله شیر باد در زشک ش ز نیز یکی از مرتفع ترین نقاط این استان به شمار می آید .

با توجه به مصوبه ت در مهر ماه سال ۱۳۸۶ شهر ش ز و هم چنین شهر طرقبه از بخش به صورت مشترک به شهرستان طرقبه ش ز ارتقاء یافت. پدیده ش ز یکی از مراکز ید معروف در مشهد است که بی شک یکی از جاذبه های گردشگری شهر ش ز نیز هست. مسافران تور مشهد امکان بازدید این مرکز ید را در سفر خود دارند.

———————————————————————————-

مرکز ید الماس شرق_مراکز ید مشهد

مجتمع تجاری الماس شرق واقع درشهر مقدس مشهد انتهای خیام شمالی می باشد که دارای زمینی به مساحت ۲۸۰۰۰ مترمربع و با زیربنای در حدود ۱۱۰ هزار مترمربع و در ۶ طبقه ساخته شده است. این مجتمع بعنوان یکی از بزرگترین مجتمع های تجاری کشور با حدود ۱۲۰۰ واحد تجاری، نیاز شهروندان و گردشگران را درخصوص لوازم خانگی، صوت وتصویر، تلفن همراه، رایانه، لوازم لو و دکوری، اسباب بازی، صنایع دستی، پوشاک و کیف و کفش و … را تامین می نماید. شما با انتخاب تور مشهد برای سفر به مشهد مقدس می توانید به راحتی سری به این مرکز ید مدرن و شیک بزنید و تمام وسایل های مد نظر خود را از این مرکز ید تهیه نمایید.

———————————————————————————–

مرکز ید وصال مشهد

مرکز ید وصال در بلوار خیام و بلوار بهارستان واقع شده و تعداد زیادی از گردشگران تور مشهد و شهروندان برای ید به آن مراجعه می کنند. این مرکز تجاری علاوه بر معماری خاص، از موقعیت جغرافیایی ویژه ای نیز برخوردار بوده و در ضمن در مجاورت مجتمع الماس شرق قرار دارد. کالاهای ارائه شده در این مجتمع شامل طلا و م ومات عروس و داماد بوده و ۱۶۰۰۰ مترمربع مساحت دارد که زیر بنای آن ۷۰۰۰۰ متربوده و از شش طبقه و بیش از ۴۰۰ واحد تجاری تشکیل شده است. تسهیلات ویژه مرکز ید وصال متشکل از ۱۲ آسانسور، ۲۲ پله برقی، تهویه، سیستم برودتی و حرارتی، دوربین مدار بسته، اطلاعات، انتظامات، خدمات بانکی، آبنمای موزیکال، تالار پذیرایی، پارکینگ طبقاتی، رستوران و هایپرمارکت می باشد. با انتخاب تور مشهد برای سفر به مشهد می توانید از گشت و گزار در این مرکز ید زیبا لذت ببرید و سفر خود را خاطره انگیز کنید.

———————————————————————————–

مرکز ید پروما مشهد

این مرکز تجاری و مرکز ید مشهد در حاشیه میدان جانباز واقع گردیده است و ۵۰۰۰ متر مربع فضای فروشگاهی و حدود ۲۰۰۰۰ متر مربع فضای تجاری دارد که در ۵ طبقه ساخته شده است. دارای ۳۰۰ واحد تجاری ، پارکینگ و ۴۰۰۰ متر مربع فضای سبز و امکانات برای بیش از ۷۰۰۰ مهمان در روز است. مسافران و زائران تور مشهد می توانند به راحتی تمام وسایل مد نظر خود مانند: پوشاک, کفش, کیف, سوغاتی, لوازم خانگی, زیور آلات, بدلیجات, عطر و ادکلن, جواهر و… تهیه نمایند. این مرکز ید یکی از بهترین, شیک نرین, بزرگ ترین, معروف ترین مراکز ید در مشهد به حساب می آید زیرا به راحتی می توانید وسایل مد نظر خود را تهیه نمایید. در سفر خود به مشهد با تور مشهد برای تهیه سوغاتی برای عزیزانتان حتما سری به این مرکز ید شیک و بزرگ نیز بزنید.

———————————————————————————–

برج تجاری ون-مرکز ید مشهد

برج تجاری ون یکی از مدرن ترین و با شکوه ترین مراکز تجاری و توریستی شهر مشهد می باشد که در خیابان کبیر واقع گردیده و با استقبال مردم مشهد و گردشگران تور مشهد و سایر ا و کشور ها مواجه شده است . کالاهای ارائه شده در این بازار از معروف ترین برندهای معتبر دنیا و کالاهای با کیفیت داخلی تامین شده و شامل : کیف و کفش، پوشاک، صوتی و تصویری، لوزم آرایشی و بهداشتی، زیورآلات، لوازم ورزشی و . . . می باشد.

با انتخاب تور مشهد برایسفر به این شهر مقدس حتما سری به این مرکز ید با مدرن بزنید.

———————————————————————————–

رستوران ارغوان هتل درویشی مشهد

دعوت می شوید تا صبح خود را از رستوران ارغوان هتل درویشی آغاز کنید. روزی نشاط آور برای شما مسافران تور مشهد در نظر داریم؛ شمایی که پذیرای آفتاب صبح اید. به خورشید از دریچه پنجره های هتل مجلل درویشی سلام کنید. روزی پر از شادی در رستوران ارغوان هتل درویشی در انتظار شما مهمانان تور مشهد می باشد. با انتخاب تور مشهد برای سفر شهر مقدس با یک تیر دو نشان بزنید و هم اقامتی خوش را در هتل لو درویشی تجربه کنید و هم روز های سفر خود را با لذت در رستوران ارغوان بگذرانید.

———————————————————————————–

رستوران آتریوم هتل درویشی مشهد

رستوران آتریوم هتل درویشی مشهد دارای فضایی بزرگ, زیبا و دلنشین است که در انتهای ل هتل قرار دارد. غذاهای این رستوران به صورت بوفه آزاد است و شما می توانید هر انچه را که دوست دارید خودتان بردارید و نوش جان کنید. رستوران آتریوم هتل درویشی که غذای آن به صورت بوفه آزاد است در بعضی از روزهای هفته آماده پذیرایی از مهمانان تور مشهد می باشد. مسافران خوش خوراک تور مشهد رستوران های خوب هتل درویشی مشهد را که در اینجا به معرفی آنها پرداختیم, از جمله رستوران آتریوم آن را از دست ندهید. با انتخاب تور مشهد برای سفر به این شهر مقدس با اقامت در هتل درویشی امکان استفاده از این رستوران زیبا برای شما مسافران تور مشهد فراهم خواهد شد.

———————————————————————————–

رستوران روف گاردن هتل درویشی مشهد

رستوران روف گاردن هتل درویشی مشهد از رستوران های خوب این شهر می باشد. این رستوران در قسمت فوقانی و طبقه بالای ل هتل قرار دارد. این رستوران دارای فضایی بسیار زیبا و سرسبز است که مهمانان عزیز تور مشهد می توانند در آرامش و محیطی زیبا غذای خود را نوش جان کنند. در رستوران روف گاردن هتل درویشی انواع غذاهای فرنگی و آسیایی سرو می شود. غذاهای فرنگی آن به همراه سس های مخصوص سرو می شود که باعث لذیذتر شدن غذا می شود. به مسافران تور مشهد که علاقه مند به غذاهای فرنگی با سس مخصوص هستند پیشنهاد می کنیم که حتما غذاهای فرنگی رستوران روف گاردن را امتحان کنند. با انتخاب تور مشهد برای سفر به این شهر مقدس و با اقامت در این هتل مجلل امکان استفاده از این رستوران برای شما مسافران تور مشهد فراهم خواهد شد.

———————————————————————————–

رستوران قصر ه مشهد

این رستوران در بلوار جانباز, جنب مجتمع تجاری کیان سنتر و در شهر مقدس مشهد واقع شده است پذیرای مهمانان تور مشهد می باشد. این رستوران شاید نمای آنچنان زیبایی نداشته باشد اما دکوراسیون داخلی آن بسیار زیبا است و دارای کیفیت غذایی بسیار خوبی است. در این رستوران بیشتر غذاهای فرنگی و ایتالیایی سرو می شود و قیمت نسبتا بالایی دارند. مسافران تور مشهد پس از ید و گشت در مرکز یدی که کنار رستوران قصر ه است می توانند غذای لذیذ با کیفیت خوبی را نوش جان کنند و از میل آن لذت ببرند. این رستوران برای نهار از ساعت ۱۱:۳۰ الی ۱۵:۳۰ و برای شام از ساعت ۲۰ الی ۲۴ آماده پذیرایی از مهمانان و مسافران تور مشهد می باشد. با انتخاب تور مشهد برای سفر به این شهر مقدس می توانید از این رستوران دیدن و غذا های لذیذ این رستوران را امتحان کنید و لذت ببرید.

———————————————————————————–

رستوران پسران کریم مشهد

رستوران پسران کریم مشهد در سال ۱۳۵۹ در خیابان طالقانی افتتاح شد و تا سال ۱۳۷۵ در همان مکان به فعالیت خود ادامه داد. این رستوران از بهترین و معروف ترین رستوران های مشهد است که باقالی پلو با گوشت رتبه ی اول را در منو این رستوران به انتخاب گردشگران تور مشهد به دست آورد. یکی از رستوران های شیک تمیز مشهد نیز به حساب می آید که مسافران تور مشهد تاییدش کرده اند. شعبه دوم رستوران پسران کریم مشهد در انتهای خیابان خیام شمالی در مجتمع مروارید می باشد. ساعت کاری ۱۲: ۱۵ و عصرها از ساعت ۲۰ تا ۲۴ می باشد. رستوران پسران کریم مشهد در زمینه چلو گوشت و ماهیچه در مشهد فرمانروایی می کند. تور مشهد را برای سفر به مشهد انتخاب کنید باقالی پلو با گوشت معروف این رستوران را امتحان کنید.

شعب رستوران پسران کریم مشهد :

شعبه ۱ : مشهد بلوار سجاد , خیابان فرهاد , فرهاد ۲۲ , انتهای کوچه سمت راست

شعبه ۲ : مشهد انتهای خیابان خیام شمالی , مجتمع مروارید

———————————————————————————–

چایخانه سنتی برکه هتل درویشی مشهد

تمام تصورات خود را از چایخانه هایی که تا به حال رفته اید دور کنید, معنای واقعی چایخانه را با چایخانه سنتی برکه هتل درویشی مشهد تجربه کنید و در سفر خود به مشهد با تور مشهد لذت یک روز خوب را در چایخانه برکه تجربه کنید. با تور مشهد همراه شوید و با یک تیر دو نشان بزنید, هم در هتل درویشی مشهد اقامت داشته باشید و هم یک روز خوب و پر از خاطره را با عزیزانتان در چایخانه سنتی برکه هتل درویشی مشهد همراه با تور مشهد تجربه کنید.

———————————————————————————–

رستوران فیروزه هتل درویشی مشهد

در سفری به یاد ماندنی با تور مشهد شما مسافران تور مشهد را به این رستوران مجلل هتل درویشی دعوت می کنیم. با سفر باتور مشهد با یک تیر دو نشان بزنید و هم در هتل درویشی مشهد اقامتی به یاد ماندنی داشته باشید و هم در رستوران فیروزه لحظات به یاد ماندنی را تجربه کنید. در این رستوران انواع غذا های ایرانی و بین المللی سرو می شود. شما با هر سلیقه ای که باشید به راحتی می توانید غذای باب میل خود را در این رستوران میل کنید.

———————————————————————————–

کافی شاپ هتل درویشی مشهد

کافی شاپ هتل درویشی مشهد یکی از معروف ترین کافی شاپ های مشهد به شمار می رود که نظر هر مسافر تور مشهد را جلب می کند تا با عزیزانشان به این کافی شاپ بروند و لحظات آرام و پر خاطره ای را سپری کنند. در این رستوران انواع وشیدنی های سرد و گرم و دسر ها و کیک ها, انواع بستنی ها, فینگر فود ها و … سرو می شود. اگر قصد سفر به مشهد را دارید با تور مشهد همراه شوید تا هم در هتل درویشی اقامتی رویایی داشته باشید و هم لحظات توام با آرامش را در این کافی شاپ بگذرانید.

———————————————————————————–

رستوران الماس هتل الماس مشهد

در سفری به یاد ماندنی به مشهد با تور مشهد شما را به بازدید از این رستوران معروف دعوت می کنیم. شما مسافران تور مشهد می توانید در این رستوران لحظات خوش و آرامی را همراه با عزیزانتان سپری کنید, در این رستوران انواع غذاهای ایرانی و بین المللی سرو می شود, شما با هر سلیقه و ذائقه ای که باشید در این رستوران می توانید لحظات بسیار خوشی را پشت سر بگذارید. با تور مشهد همراه شوید و علاوه بر اقامت در هتل مجلل الماس لحظات آرامی را در رستوران الماس بگذرانید و سفرتان به مشهد با تور مشهد را برای خود و عزیزانتان خاطره انگیز کنید.

———————————————————————————–

رستوران پنج قاره زوشا هتل قصر طلایی مشهد

رستوران پنج قاره زوشا دارای دکوراسیونی آرام, شیک, مدرن و سبک طراحی خاص آماده پذیرایی از شما مهمانان تور مشهد می باشد. رستوران پنج قاره در طبقه دوم هتل قصر طلایی مشهد واقع شده و. است و هر روزه از ساعت ۱۲ تا ۲۴ آماده پذیرایی از مهمانان و گردشگران تور مشهد می باشد. استایل غذایی این رستوران از انواع غذا های بین المللی و منو های پنج قاره جهان تهیه شده است که علاوه بر طعم لذیذی که دارند خوش آمد گویی و مهمان نوازی پرسنل سفر شما را به مشهد با تور مشهد پر از خاطره می کند. با انتخاب تور مشهد برای سفر به این شهر مقدس امکان اقامت در هتل قصر طلایی برای شما فراهم می شود که به راحتی می توانید از این رستوران برای گذراندن لحظاتی خوش استفاده کنید.

———————————————————————————–

رستوران سنتی ترمه هتل بین المللی قصر طلایی مشهد

رستوران سنتی ترمه هتل بین المللی قصر طلایی مشهد با ترکیبی از معماری سنتی, شا ار طرح های اسلیمی, ذوق, سلیقه, دکوراسیونی بی نظیر و با الهام از فرهنگ ایرانی مکان مناسب و توام با آرامشی است برای آن دسته از مهمانان تور مشهد که در جستو جوی روز های تکرار نشدنی گذشته هستند. پرسنل با پوشش های قدیمی و محلی, اجرای موسیقی های زنده اصیل ایرانی, پذیرایی در ظروف سفالی دست ساز ایرانی همه و همه یاد آور خاطرات گذشته و قدیمی است تا نگاه عمیق گردشگران و توریست های تور مشهد را نسبت به علم, فرهنگ و تمدن ایرانی جلب خود کند. در منوی این رستوران سنتی علاوه بر غذا های محلی و سنتی اصیل ایرانی و پخت نان تازه, انواع سالاد ها, شیرینی ها و دسرها نیز سرو می شود تا رضایت کامل شما مسافران تور مشهد را با هر ذائقه ای که هستید جلب کند.

———————————————————————————–

رستوران ترنم هتل بین المللی قصر طلایی مشهد

رستوران ترنم در طبقه اول هتل بین المللی قصر طلایی مشهد آماده پذیرایی از مهمانان تور مشهد می باشد که به صورت ۲۴ ساعته آماده سرویس دهی به مهمانان مقیم و غیر مقیم هتل می باشد. صرف غذا در این رستوران تجربه بسیار فوق العاده ای است که بی شک شما مسافران تور مشهد حاضر نیستید آن را از دست بدهید. شما گردشگران تور مشهد با رستوران ترنم فرصتی برای یک وعده غذایی با شکوه در یک محیط بی نظیر و آرام را بدست خواهید آورد. با انتخاب تور مشهد برای سفر به این شهر مقدس امکان اقامت در هتل بین المللی قصر طلایی مشهد برای شما فراهم خواهد شد و می توانید به راحتی از رستوران ترنم نیز استفاده کنید و ساعات خوشی را در کنار عزیزانتان سپری کنید.

———————————————————————————–

رستوران تابستانی بارگاه هتل قصر طلایی مشهد

رستوران تابستانی بارگاه در پشت بام هتل بین المللی قصر طلایی مشهد واقع شده و با منظره ای بسیار زیبا از گنبد طلایی آماده پذیرایی از مهمانان تور مشهد می باشد. بسیاری از مسافران تور مشهد که قصد سفر به مشهد را دارند هتل بین المللی قصر را برای اقامت انتخاب می کنند تا بتوانند از این بودن در رستوران لذت ببرند. رستوران بارگاه آماده پذیرایی از تمامی زائران چه مقیم و چه غیر مقیم هتل بین المللی می باشد. با تور مشهد همراه شوید تا لحظات خوشی را در این رستوران همراه عزیزانتان سپری کنید.

———————————————————————————–

رستوران ضیافت هتل قصر طلایی مشهد

رستوران ضیافت هتل قصر طلایی مشهد بزرگترین سالن پذیرایی صبحانه در شهر مشهد است و آماده پذیرایی از مهمانان تور مشهد می باشد. این رستوران به دلیل سرو بوفه صبحانه بی نظیر و شگفت انگیز, مشهور ترین بوفه صبحانه در سطح شهر مقدس مشهد می باشد. رستوران ضیافت مفت است با فراهم نمودن متنوع ترین و بزرگترین بوفه صبحانه در کشور موجبات شادی و لذت بردن شما مسافران تور مشهد را فراهم نماید. رستوران ضیافت علاوه بر بوفه صبحانه مشهورش آمادگی پذیرایی از گردشگران تور مشهد را در طول روز دارد. با انتخاب تور مشهد برای سفر امکان اقامت در هتل بین المللی قصر طلایی مشهد و وقت گذراندن در رستوران معروف ضیافت در کنار عزیزانتان برای شما گردشگران تور مشهد فراهم خواهد شد.

———————————————————————————–

رستوران پرستیژ هتل قصر طلایی مشهد

رستوران vip پرستیژ در طبقه اول هتل بین المللی قصر طلایی آماده پذیرایی از زائران تور مشهد می باشد, اگر قصد دارید در سفر خود یک وعده غذایی پر زرق برق را در کنار خانواده و عزیزانتان تجربه کنید رستوران پرستیژ بهترین و اولین انتخاب شما خواهد بود چرا که بی شک این رستوران تمام تلاش خود را برای جلب رضایت مهمانان تور مشهد به کار گرفته است تا یک سفر به یاد ماندنی را در رستوران پرستیژ با تور مشهد برای شما مسافران تور مشهد به ثبت برساند. منوی این رستوران به صورت سلف, باز و بوفه سمی باشد و مطمئنا شما با هر سلیقه ای که باشید در این رستوران لحظات خوشی را به ثبت می رسانید. با تور مشهد همراه شده تا علاوه بر اقامت در رستوران بین المللی قصر طلایی امکان گذراندن لحظاتی خوش نیز در رستوران پرستیژ برای شما گردشگران تور مشهد فراهم شود.

———————————————————————————–

رستوران گردون هتل مدینه الرضا مشهد

رستوران گردون هتل مدینه الرضا مشهد در طبقه ۱۲+ هتل دقیقا در روبروی بارگاه مطهر هشتم شیعیان آماده پذیرایی از مهمانان تور مشهد می باشد. در منو این رستوران انواع غذا های اصیل ایرانی با طعم و مزه خاصی سرو می شود که نظر هر مشتری را به سرعت جلب می کند. شما مسافران تور مشهد با هر سلیقه و ذائقه ای که باشید می توانید در سفر با تور مشهد در کنار عزیزانتان در این رستوران بسیار زیبا لذت کافی را ببرید. جلب رضایت شما گردشگران تور مشهد موفقیت روز افزون ما در اجرای هر چه بهتر تور مشهد می باشد, با ما همراه شوید زیرا که شما لایق بهترین هایید.

———————————————————————————–

رستوران گل نرگس هتل مدینه الرضا مشهد

فضای وسیعی از طبقه ۱+ هتل مدینه الرضا مشهد مختص رستوران های گل نرگس ۱ و ۲ می باشد که هر روزه پذیرای تعداد زیادی از مهمانان و زائران محترم تور مشهد می باشند. منوی رستوران شامل غذا های ایرانی, فرنگی و بین المللی می باشد که گردشگران تور مشهد با هر سلیقه ای که باشند به راحتی می توانند در رستوران گل نرگس هتل مدینه الرضا مشهد غذای مورد علاقه شان را سرو کنند و از وقت گذراندن در کنار عزیزانشان لذت ببرند و لحظات خوشی را با سفر با تور مشهد تجربه کنند.

———————————————————————————–

رستوران تشریفات مشهد

مجموعه پذیرایی و رستوران تشریفات مشهد در منطقه ییلاقی طرقبه ش ز, با کارکنانی مهربان و صمیمی و محیطی بسیار آرام و کاملا بهداشتی آماده پذیرایی از مهمانان و زائران تور مشهد می باشد. این مجموعه توانسته افتخاراتی همچون واحد نمونه گردشگری تور مشهد و واحد نمونه بهداشت را در سال های گذشته ازآن خود کند. اولین انتخاب مسافران تور مشهد برای سپری اوقاتی خوش مجموعه تشریفات است چرا که رستوران تشریفات از نظر فضاسازی و طراحی محیط به عنوان یک جاذبه توریستی منحصر به فرد در شرق کشور معرفی شده است. با انتخاب تور مشهد برای سفر به مشهد و گشت و گذار و تفریح به طرقبه حتما به این مجموعه سر بزنید و اوقات خوشی را در کنار عزیزانت?

مشاهده متن کامل ...

بررسی میزان بکارگیری روش های تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی
درخواست حذف اطلاعات
خداوند متعال در طول تاریخ ان زیادی را برای ارائه دین و تقویت دین داری انسان ها به منظور جلوگیری از انحراف بشر ارسال نموده است از طرف دیگر ان آسمانی نیز دعوت مردم به سوی خدا را در راس اه و برنامه های خود قرار داده اند مهمترین گام برای رسیدن به این اه تربیت افراد بشر به سمت اخلاق و دین است حتی در قرن بیست ویکم به بعد نیز علی رغم
دسته بندی معارف ی
فرمت فایل doc
حجم فایل 1153 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل 43
بررسی میزان بکارگیری روش های تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی مقطع راهنمایی

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

فهرست مطالب

عنوان ..................................................................................... صفحه

چکیده

فصل اول : کلیات تحقیق

مقدمه......................................................................................... 2

بیان مسئله.................................................................................... 4

اهمیت و ضرورت موضوع.............................................................. 5

اه پژوهش.............................................................................. 7

سوالات پژوهش............................................................................. 8

تعاریف واژه ها و اصطلاحات............................................................ 9

تعاریف نظری............................................................................... 9

تعاریف عملیاتی .......................................................................... 12

روش تحقیق................................................................................ 13

فصل دوم : پیشینه تحقیق و ادبیات تحقیق

مقدمه........................................................................................ 15

بخش اول................................................................................... 17

موضوع تربیت............................................................................ 17

ارزش و اهمیت تربیت................................................................... 17

جایگاه تعلیم و تربیت...................................................................... 18

هدفهای تربیت در ................................................................... 19

اصول و مبانی وروشهای تربیت........................................................ 21

مفهوم دین................................................................................... 25

فلسفه و ضرورت دین..................................................................... 25

اهمیت تربیت دینی........................................................................ 25

زمان تربیت دینی.......................................................................... 28

طریق آموزش دینی........................................................................ 33

اصولی در تربیت دینی.................................................................... 34

آسیب شناسی تربیت دینی................................................................. 35

موانع تربیت دینی نسل نوجوان در نهاد خانواده...................................... 36

موانع تربیت دینی نسل جوان در نهاد جامعه.......................................... 37

موانع تربیت دینی نسل نوجوان در نهاد نظام آموزشی.............................. 38

بخش دوم................................................................................... 39

آشنایی با نهج البلاغه...................................................................... 39

ضرورت تربیت از دیدگاه نهج البلاغه................................................. 41

امکان تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 44

تربیت پذیری انسان از دیدگاه نهج البلاغه............................................. 45

ارزش تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 46

هدفداری تربیت ازدیدگاه نهج البلاغه................................................... 47

ضرورت شتاب در تربیت نوجوان از دیدگاه نهج البلاغه........................... 50

عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه......................................... 52

وراثت....................................................................................... 52

محیط ...................................................................................... 53

محیط جغرافیایی........................................................................... 54

سختیها و شداید............................................................................. 55

کار........................................................................................... 55

عوامل ماورای طبیعت.................................................................... 56

اراده انسان.................................................................................. 56

مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 57

مبانی هستی شناسی ( معرفت به خداوند ، به دین و جهان آ ت ) ............... 57

مبانی انسان شناختی ( عقل ، اراده ، تاثی ذیری ... )................................ 58

اصول تربیتی از دیدگاه نهج البلاغه .................................................. 62

اصل اعتدال................................................................................ 62

اصل تدرج و تمکن ..................................................................... 62

اصل تسهیل و تیسر....................................................................... 63

اصل زهد ................................................................................. 63

اصل تعقل................................................................................... 64

اصل تفکر.................................................................................. 64

اصل تدبر................................................................................... 65

اصل کرامت................................................................................ 65

اصل عزت.................................................................................. 65

روشهای تربیتی از دیدگاه نهج البلاغه.................................................. 66

روش الگویی............................................................................... 66

روش محبت .............................................................................. 67

روش تذکر ................................................................................ 67

روش عبرت .............................................................................. 68

روش موعظه ............................................................................. 68

روش تشویق و تنبیه ..................................................................... 69

روش توبه................................................................................... 70

روش ابتلاء و امتحان..................................................................... 72

روش مراقبه و مطالبه..................................................................... 73

بررسی نمونه عملی در سیره علی (ع)............................................ 74

نامه 31 نهج البلاغه سفارشات علی (ع) به فرزندش حسن مجتبی (ع) 74

پیشینه نظری تحقیق ( تحقیقات انجام شده در داخل کشور )......................... 81

فصل سوم : روش اجرای پژوهش

مقدمه........................................................................................ 87

جامعه........................................................................................ 87

نمونه ....................................................................................... 87

روش اجرای پژوهش..................................................................... 87

روش جمع آوری اطلاعات............................................................... 88

طرح پژوهش............................................................................... 88

فصل چهارم : یافته های پژوهش

مقدمه........................................................................................ 91

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع اول راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 92

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع دوم راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 110

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع سوم راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 125

یک نگاه کلی به مباحث تربیتی علی (ع) و نمودار توصیفی................. 142

پاسخ به سوالهای پژوهشی.............................................................. 147

فصل پنجم : نتایج و پیشنهادها

بیان مسئله ، روش و یافته ها به صورت خلاصه.................................... 153

نتیجه گیری .............................................................................. 155

محدودیتهای تحقیق........................................................................ 157

پیشنهادها................................................................................... 158

فهرست منابع.............................................................................. 160

فهرست نمودارها

نمودار (1) عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه.......................... 143

نمودار (2) مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه ..................................... 144

نمودار (3) اصول تربیت از دیدگاه نهج البلاغه .................................... 145

نمودار (4) روش های تربیت از دیدگاه نهج البلاغه................................ 146


فهرست نمودار صفحه

نمودار (1) عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (2) مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (3) اصول تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (4) روشهای تربیت از دیدگاه نهج البلاغه


چکیده تحقیق :

خداوند متعال در طول تاریخ ان زیادی را برای ارائه دین و تقویت دین داری انسان ها به منظور جلوگیری از انحراف بشر ارسال نموده است از طرف دیگر ان آسمانی نیز دعوت مردم به سوی خدا را در راس اه و برنامه های خود قرار داده اند مهمترین گام برای رسیدن به این اه تربیت افراد بشر به سمت اخلاق و دین است . حتی در قرن بیست ویکم به بعد نیز علی رغم پیشرفت های علمی و تکنولوژیکی میل به پرسش در وجود انسان ها شعله می کشد و قیام ها و جنگهای زیادی بر سر مساله دین و مذهب به وقوع پیوسته و یا در حال وقوع است . برای قرارگرفتن گرایش فطری انسانها به سمت خدا و دین « شیوه آموزش و تربیت دینی توسط والدین و نظام آموزشی مهمترین و موثرترین راه برای نیل به این مقصود است . »

در نظام آموزشی برای تربیت دینی عوامل بسیاری دخیل هستند مانند رفتار و منش معلم ، شیوه تدریس ، محتوای تدریس .... و ما در بین این عوامل کتب دینی مقطع راهنمایی را انتخاب نمودیم تا ببینیم چه میزان از شیوه های تربیتی علی(ع) برای تربیت دینی نوجوان در آن استفاده شده است .

در این راستا فصل اول شامل بیان مسئله ، اهمیت و ضرورت موضوع ، بیان اه ، سوالات پژوهش و تعریف واژه ها می باشد و فصل دوم به دو بخش تقسیم می شود که بخش اول شامل موضوع تربیت ، هدفهای تربیت در ، ارزش و اهمیت تربیت ، اصول و مبانی و روشهای تربیت ، دین ، فلسفه و ضرورت دین ، اهمیت تربیت دینی ، زمان تربیت دینی ، طریق آموزش دینی ، اصولی درتربیت دینی ، آسیب شناسی دینی و بخش دوم به معرفی نهج البلاغه و ضرورت تربیت از دید نهج البلاغه ، عوامل موثر در تربیت ، اصول و مبانی روشهای تربیتی از دید نهج البلاغه می باشد و سپس یک نمونه عملی یعنی قسمتـی از نـامـه 31 نهج البلاغه و در انتهای این بخش به پیشینه نظری تحقیق اشاراتی داشته است .

در فصل سوم به روش اجرای پژوهش نگاهی داشته که از روش مطالعاتی و توصیفی استفاده گردیده است.

و در فصل چهارم نیز به بیان اه ، محتوا و روشهای تربیتی کتب دینی پرداخته شده و میزان بکارگیری روشهای تربیتی نوجوانان درکتب دینی را بررسی و در انتهای فصل نمودارهای توصیفی از مطالب جمع آوری شده را ارائه و به سوال های پژوهش پاسخ داده شد است .

و در فصل پنجم بعد از ذکر بیان مسئله ، روش یافته ها به صورت خلاصه بیان شده است که حاصل آن این است که از بین 9 روش تربیتی است اج شده از نهج البلاغـه 6 روش درکتب دینی می باشد (روش الگویی، محبت ، تذکر ، موعظه ، عبرت ، تشویق و تنبیه ) و 3 روش که روش عملی تر می باشد یافت نشد ( روش توبه ، ابتلا و امتحان، مراقبت و محاسبه ) و در پایان این فصل به پیشنهادها و محدودیتهای تحقیق اشاره شده است .

مقـدمه :

تـوجـه بـه دیـن ودیـنداری همواره به عنوان یکی ازمسائل مهم مطرح بوده و می باشد و به عبارت بهتر می توان گفت که همراه با هبوط حضرت آدم ابولبشر (ع) ، به کره خاکی دین و دینداری نیز آغاز شد و همواره در طول حیات بشر در زندگی انسان ها حضور داشته است و آنچنان این موضوع از اهمیت برخوردار بوده که خداوند متعال ان زیادی را برای ارائه دین و تقویت دینداری انسان ها همچنین جلوگیری از انحراف بشر به طرف دین باطل ارسال نموده است و این خود بیانگر اهمیت این موضوع مهم می باشد .

از طرف دیگر باید توجه داشت که هرچیزی که در طول حیات بشر استمرار داشته باشد نشان دهنده نیاز فطری آدمی به آن است در اهمیت دین و دینداری باید افزود که در طول تاریخ قیامها و جنگ های زیادی بر سر مسئله دین و دینداری به وقوع پیوسته و بسیاری از انسان ها جان خود را نیز در راه دین و بـرای بـاورهای مـذهـبی خود فدا نموده اند که قیام عاشورا و شهادت حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام و 72 نفر از یاران فداکارش به عنوان مهمترین نمونه ی این قیام ها می باشد .

حسین علیه السلام مهمترین هدف خود را از این قیام حفظ دین جد خود حضرت محمد (ص) اعلام داشته و این قیام آن چنان اهمیت دارد که به عنوان الگو و سرمشق برای سایر قیام ها می باشد .

در عصر کنونی نیز مهمترین علت افزایش نابهنجاری های اجتماعی فاصله گرفتن بشر از دین می باشد و صاحب نظران و شمندان تنها راه وج از بن بسـت هـای فـرهنـگی و اخلاقی را احیا و بازگشت مجدد بشر به سوی د ین می دانند .

از طرف دیگر آموزش دینی ک ن، نوجوانان و جوانان نیز همواره به عنوان یکی از دغدغه ها و مسائل مهم بعضی از خانواده ها ، نظام آموزشی و جامعه ی بوده و می باشد .

موضوع و مسئله تربیت دینی و راههای بهبود نگرش نسل جوان نسبت به معانی و مفاهیم دستورات دینی آن چنان دارای اهمیت است که به عنوان یکی از مهمترین اه نظام تعلیم و تربیت ی می باشد . اما متاسفانه تاکنون یک عزم و اراده ی جدی برای دستی به میزان تحقق این هدف مهم وجود نداشته و همچنین آسیب شناسی دقیقی از روشهای به کارگرفته شده توسط والدین و نظام آموزشی انجام نپذیرفته است .

حال با توجه به ضعفهای موجود در تربیت دینی نوجوانان در مدارس بر آن شدیم تا با تکیه بر نهج البلاغه و استفاده از روشهای تربیتی و الگوهای رفتاری آن یگانه ، بشریت باب علم نبی ، پدر بزرگوار ان معصوم علیه السلام به بررسی کتب دینی مقطع راهنمایی پرداخته و ببینیم تا چه میزان از شیوه های تربیت دینی علی (ع) در کتب دینی استفاده شده است .

بیان مسئله

با توجه به مشکلات و انحرافات اخلاقی و دینی نوجوانان در دهه اخیر بکارگیری روش و الگوهای دینی درست و کامل برای رفع مشکلات وبرطرف نمودن موانع و هدایت صحیح آنان امری ضروری می باشد از جمله این شیو ه ها و الگوی صحیح راه یافت در مسیر شناخت شیو ه های تربیتی علی (ع) به عنوا ن یک انسان کامل و یک الگوی تمام نمای انسانیت می باشد و معرفی این بزرگوار و بیان و گفتار و شیو های تربیتی ایشان در مسیر تربیتی دینی نوجوانان که می تواند راه گشایی بزرگ و هدایت گر در امر تعلیم و تربیت صحیح و کامل دانست .

دراین تحقیق سعی محقق بر آن است که موارد ذیل را مورد بررسی قرار دهد :

1- اهمیت و ضرورت تربیت دینی و مذهبی نوجوانان در عصر حاضر

2- دیدگاه علی (ع) در تربیت نوجوانان

3- دیدگاه علی (ع) در بحث تربیت ( مبانی ، اصول ، روشها )

4- میزان بکارگیری این روش در کتب دینی مقطع راهنمایی

سوال 4 در حقیقت مسئله اصلی تحقیق و پژوهش ما می باشد که درکتب دینی مقطع راهنمایی چه میزان از روشهای علی (ع) استفاده گردیده است .

اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش

چنانچه اه مشترک همه انبیاء الهی ، مورد بررسی و دقت نظر قرار گیرد مشخص می شود که موضوع تربیت دینی و اخلاقی از عالی ترین اه و وجه مشترک تعالیم همه فرستادگان الهی بوده است و این مهم همواره در کتب آسمانی مورد تاکید قرار گرفت و تکرار کلمه تقوا در قرآن کریم به عنوان کامل ترین کتاب آسمانی ادعای فوق را تایید می کند .

از سوی دیگر تربیت دینی و اخلاقی و همچنین تربیت اجتماعی ک ن و نوجوانان و جوانان از مهمترین اه و آرمان های خانواده ها و همچنین از مهمترین اولویت های نظام تعلیم و تربیت است . اما باید توجه داشت که تربیت اجتماعی خود تحت الشعاع تربیت دینی و اخلاقی نسل جوان می باشد زیرا فردی که دارای تربیت دینی و اخلاقی باشد مسلما ٌ نسبت به ارزشها و هنجارهای اجتماعی نیز پایبند ی لازم را خواهد داشت و در آن هنگام می توان به کاهش نابسامانی ها و ناهنجاری های اجتماعی نیز امید بست از این رو هرگونه تحقیق و تلاش در جهت تربیت دینی و اخلاقی نسل نو به طورمستقیم بر تربیت اجتماعی آنان نیز تاثیر گذار خواهد بود .

از زاویه دیگر باید گفت یکی از مسائل مهم فرهنگی در سالهای اخیرمسئله هجوم فرهنگی بیگانگان در جهت تضعیف باورها و ارزشهای دینی و مذهبی نسل جوان می باشد و در هجوم فرهنگی باید نگاه کرد که نوک پیکان مهاجم به طرف کیست ؟

بطور مسلم باورها و ارزشهای دینی نسل جوان یکی از مهمترین اه مهاجمین می باشد و موثرترین را ارها تقویت باورها و ارزشهای دینی نسل جوان می باشد باید یاد آور شد که اهمیت و نقش نسل جوان در فردای این مرز و بوم بر ی پوشیده نیست و به عبارت بهتر اداره فردای کشور به دست نسل جوان امروز س خواهد شد .

تاسف بار اینکه هم والدین و هم نظام آموزشی و سایر نهادهای اجتماعی موثر از یک سو فرصت طلایی در سنین تاثیر گذاری بر تربیت دینی و اخلاقی نسل نو را از دست داده و از سوی دیگر از بکارگیری از پتانسیل و استعداد ک ن ، نوجوانان و جوانان در جهت جستجوگری و دریافت مفاهیم و ارزشهای دینی ناتوانند .

شکل گیری هویت دینی و تقویت باورهای مذهبی نسل جوان موجب می شودکه در هجوم فرهنگی زود فرهیخته فرهنگ بیگانه نشوند و در برابر آن مقاومت وایستادگی کنند . از این رو موثرترین راه تضمینی برای جلوگیری از سلطه بیگانگان در آینده این مرزو بوم نیز تقویت باورهای دینی و مذهبی نسل جوان می باشد البته همانطور که قبلاٌ اشاره شده که چه مسوولیت تربیت دینی و اخلاقی نسل جوان تنها بر عهده نظام آموزشی نیست و نهاد خانواده و جامعه نیز بزرگترین مسوولیت را نسبت به این مهم دارند اما نظام تعلیم و تربیت به لحاظ این که به طور رسمی مسوولیت تربیت و هدایت نسل نو را بر عهده دارد چنانچه از این فرصت های استثنایی و تا زمانی که ک ن و نوجوانان در اختیار و در دایره نظام تعلیم و تربیت قرار دارند نتواند بهره لازم را ببرد به طور قطع در ایفای رس مهم خود کوتاهی نموه است زیرا با افزایش سن و سال ک ن و نوجوانان و هم مقاومت شان در برابر تعلیم و تربیت پذیری افزایش خواهد یافت وهم با وج افراد از دایره نظام تعلیم و تربیت فرصت طلائی برای هدایت و تربیت دینی و مذهبی نسل جوان را از دست خواهد داد.

اه پژوهش

اه کلی :

1- « بررسی میزان بکارگیری روشهای تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی مقطع راهنمایی »

2- ارائه پیشنهاد ها بر اساس یافته های پژوهش به برنامه ریزان و دست اندرکاران نظام تعلیم و تربیت به منظور عمق بخشیدن به شناخت دینی دانش آموزان و افزایش روحیه دینداری و تعهد و زام عملی آنان نسبت به و انقلاب به عنوان هدف غائی این تحقیق . چرا که رعایت و ا ام آن ما را در رسیدن به جامعه ای ایده آل و امت نمونه ی کمکی شایان می نماید و هدف دیگر از انجام این تحقیق مشخص امکانات و امتیازات بی شمار سیـره تربیتی علی (ع) در نهج البلاغه است و بررسی این مساله که چگونه می تواند در تحقق نظام مطلوب و مورد نیاز جامعه ی موثر واقع گردد .

اه جزئی :

1- بررسی دیدگاه علی (ع) در تربیت دینی نوجوانان

2- بررسی دیدگاه علی (ع) نسبت به ابعاد تربیت دینی نوجوانان

3- بررسی دیدگاههای علی (ع) در مورد روشهای ترتیب دینی نوجوانان

4- بررسی دیدگاههای علی(ع) در مورد عوامل موثر در تربیت دینی نوجوانان

5- بررسی میزان بکارگیری روشهای ترتیبی علی (ع)درکتب دینی مقطع راهنمایی .

سوالات پژوهش

1 - تربیت دینی درسن نوجوانی از دیدگاه نهج البلاغه چه جایگاهی دارد ؟

2- ابعاد تربیت دینی از دید نهج البلاغه چگونه است ؟

3- روشهای تربیت دینی در نهج البلاغه چگونه است ؟

4- عوامل موثر در تربیت نوجوان از دیدگاه نهج البلاغه چیست ؟

5- میزان استفاده روشهای تربیت دینی نهج البلاغه در کتب دینی چگونه است ؟

تعاریف نظری

دین :

مجموعه ی تعالیم و دستورات نشات گرفته از خداست که از طریق وحی به ان ابلاغ شده تا بگوش مردم برساند و آنها را به رعایت و عمل تشویق کند [1].

مذهب : مذهب شامل مجموعه ای از باورهاست و این باورها خود توسط کلمات بیان می شود ، یعنی به صورت شه ای در می آیند که کم و بیش شکل دستگاه فکری به خود گرفته و فقط با اعمال که مظاهر باورها و شیوه های تجدید نظر هستند زنده می ماند و مشخص می گردد[2].

تربیت :

تربیت در لغت به معنی نشو و نما دادن ، زیاد و برکشیدن و مرغوب یا قیمتی ساختن است . در معنی اخیر تربیت از ح راط و تفریط بیرون آوردن و به حد اعتدال سوق دادن می باشد[3] .

تربیت پرورش دادن استعدادهاست. استعدادهایی که بالقوه در یک جاندار وجود دارد و به وسیله تربیت باید آن ها را به فعلیت در آورده و رشد داد و از همین جا معلوم می شود که تربیت باید تابع فطرت مـوجـود بـاشـد و نمـی شـود مـوجـود را بـرخلاف فطرت آن رشد داد . این نوع تربیت را در خصوص انسان از طریق علم اخلاق انجام می دهد در واقع تربیت انسانی یعنی رشد اخلاقی انسان بر مبنای نظارت او[4] .

تربیت :

تربیت دینی مجموعه دگرگونی هایی است که در عقیده فرد به منظور ایجاد نوعی خاص از عمل و رفتارکه متکی به ضوابط مذهب باشدانجام می شود. به عبارت دیگر در سایه ی دگرگونی هایی که در فکر و عقیده افراد ایجاد می گردد ، اخلاق ، عادات آداب و رفتار ، روابط فردی و اجتماعی شخص به صورت مذهبی وشرعی شکل می گیرند و مذهب به عنوان عامل مسلط بر زندگی و جنبه های آن خود نمایی می کند[5] .

درتعریف دیگراز تربیت دینی از خسرو باقری می خوانیم[6] .

تربیت دینی در مفهوم اصیل آن به این معناست که تدین ، در ارتباطی از نوع تربیت در د شکل بگیرد به عبارت دیگر اعتقادات دینی ، تجربه درونی ، در ارتباط با خدا ، زام درونی نسبت به سخن خدا و عمل به مقتضای آن ، باید بستر تبیین عرضه معیارها ، تحرک درونی و نقادی جریان یابد . تربیت دینی باید با همین ویژگیهای اصیل خود در قرن بیست و یکم و چالشهای آن جلوگر شود ، پیراستن تربیت دینی از تلاشهای شبه تربیتی یا بد فهمی های ما از دین امکان توفیق تربیت دینی را در برابر چالشهای این قرن فراهم می کند .

کتب دینی :

منظور کتابهای فرهنگ ی و تعلیمات دینی سه مقطع راهنمایی می باشد . در حقیقت عبارت است از محتوای تحت عنوان کتاب فرهنگ ی و تعلیمات دینی دوره راهنمایی تحصیلی که از سوی دفتر برنامه ریزی تالیف کتب درسی تهیه و توسط شرکت چاپ ایران در اختیاردانش آموزان دوره راهنمایی به تفکیک پایه قرار می گیرد .

نوجوان و جوان :

مراحل سنی مختلف در حیات انسانها میزان رشد و فعالیتهای جسمی و فکری در هر مرحله مورد توافق و قبول همه محققین چون روانشناسان ، جامعه شناسان و... نیست و دارای تفاوتهایی می باشد . برای این تحقیق تقسیمات سنی را به صورت زیر در نظر گرفته ایم .[7]

کودکی از آغاز تا پایان 12 سالگی

ازپایان12سالگی تا 16 سالگی نوجوانی پسران

نوجوانی

از پایان 10 سالگی تا 14 سالگی نوجوان دختران

سن 16 تا 18 دوران بلوغ پسران

بلوغ

سن 14 تا 16 دوران بلوغ دختران

جوانی سن 18 تا 25 دوران جوانی پسران و دختران

میان سالگی سن 25 تا 40 دوران میان سالی برای زن و مرد

بزرگسالی سن 40 تا 60 سالگی

پیری سن 60 به بعد دوران پیری و کهولت

دوران نوجوانی و جوانی هرکدام نسبت به دوران قبل خود مرحله ی مستقلی از حیات محسوب می شوند دوره ای که به علت وجود تمایلات مختلف و متضاد عده ای از محققین هنوز آن را دوران مبهم زندگی می شمارند .

دوران نوجوانی و بخصوص مرحله بلوغ را ولادتی تازه ذکر می کنند از آن بابت ویژگیهای آن بگونه ای است که گوئی رابطه ی بین این فرد با دنیای سابقش وجود ندارد . در تعبیر گرامی مان " شبه من الجنون" آمده و المومنین (ع) آن را "سکر الشباب" یا مستی جوانی تعبیر کرده است

تعاریف عملیاتی

دین : دین مجموعه عقاید ، اخلاق و قوانین و مقرراتی است که برای اداره فرد و جامعه انسانی و پرورش انسانها از طریق وحی و عقل در ا ختیار آنان قرار دارد .

تربیت : در این تحقیق منظور از تربیت فعالیتهای آموزش و پرورش به منظور آماده سازی و رشد و بالندگی انسان برای ارتقاء سطح آگاهی های و بینش مناسب نسبت به خود جامعه ، هستی و مبدأ آفرینش می باشد .

تربیت دینی : منظور از تربیت دینی دین فرد در چهارچوبی پرورش یافته باشد و رشد یافته باشد که خود را مقید به رعایت عقاید، اخلاقیات و احکام و مقررات مربوط به دین بداند .

کتب دینی : منظور کتب دینی سه مقطع راهنمایی می باشد .

نوجوان : منظور گروه سنی راهنمایی و ابتدای دبیرستان می باشد .

روش تحقیق

این تحقیق از نوع تحقیق نظری می باشد و روش بکارگرفته شده در این تحقیق نظری به صورت توصیفی – تحلیلی می باشد که ب ایه مطالعات کتابخانه ای و روش فیش برداری استوار است .

سعی و تلاش محقق براین است که با استفاده از نهج البلاغه و کتب تفاسیری مربوط به آن و کتب تالیف شده پیرامون تربیت از دیدگاه علی (ع) ، روشهای تربیتی از منظر علی (ع) را یافته است اج نموده و به بررسی آنها در کتب دینی پرداخته شود .

مقدمه :

بحث تربیت انسان تاریخی به درازای خلقت بشر دارد . هم زمان با آفرینش حضرت آدم (ع) تربیت او توسط خداوند متعال آغاز گردید وحکمت را پروردگارجهانیان به وی آموزش داد و طریق هدایت و سعادت را خداوند به آدم (ع) نشان داد . بعد از او نیز پیام آوران الهی آمده اند تا انسانها را تربیت کنند .

در هیچ زمانی انسان بدون مربی نبوده زیرا انسان موجودی است که همه جهاتی که در عالم است در او نیز وجود دارد منتها به طور قوه است و در حد استعداد می باش ی برای اینکه این استعدادها فعالیت پیدا کنند باید مربی باشد تا زمینه های چنین تحولی را فراهم کند و انسان را از مرتبه اسفل به اعلا بکشاند واز ظلمات حیوانیت به نور انسانیت برساند .

تربیت در سنت پیام آوران الهی وج از ظلمات به سوی نور است و کتاب انبیاء ، کتاب تربیت انسان است . بنابراین تربیت انسان همزاد با پیدایش انسان است و اگرانسان تربیت صحیح شود منشاء همه چیز است و اگر آدم نشود منشاء همه ظلمات خواهد شد .

مسئله تربیت در همه اعصار و مکانها مطرح بوده و اعمال می شده است . تمامی جوامع تربیت رسمی و یا غیر رسمی داشته اند و افراد را با توجه به نیازها و اه اجتماعی پرورش می داده اند در دنیای امروزی جایگاه تربیت نسبت به گذشته بیشتر مورد توجه قرار گرفته و امکانات ، منابع ، نیرو وفرصتهای بسیاری به این امر اختصاص می دهند .

بشر به علت بلوغ فکری به اهمیت وضرورت دوچندان تربیت پی برده و هر ملتی که آگاهانه در این مسیر قدم برداشته از ثمرات بی شمار آن منتفع گردیده و در زمینه های مختلف بر سایر ملل پیشی گرفته است . اما همان طوری که تربیت انسان از بهترین وخطیر ترین امور بشری می باشد احتمال آسیب زایی و انحراف آن از مسیر صحیح نیز زیاد است .

با توجه به حساسیت موضوع تربیت انسان ضروری است که این موضوع از جایگاه و مقام انسانهای بزرگ نیز دیده شود و مورد بررسی قرار گیرد و با روشها و سنتهای آن بزرگان نیز آشنا و برای تربیت نسل جدید آنها را بکار بست .

به این منظور این بخش تحقیق اشاراتی دارد به شیوه و روشهای تربیتی علی (ع) .

موضوع تربیت :

موضوع و محور تربیت انسان است و با توجه به زمینه های رشد و استعدادهای درونی بشر، تعلیم و تربیت جایگاه خود را پیدا می کند. به عبارت دیگر چگونگی تربیت یافتن انسان و شکوفایی استعدادهای درونی او وظیفه تعلیم وتربیت است .

در این راستا شناخت ماهیت و چیستی انسان و ارائه تعریف دقیق از ساختار وجودی و استعدادهای درونی وی می تواند نقش تعیین کننده ای در رابطه با تعلیم و تربیت و تحقق اصول و اه آن باشد[8] .

ارزش و اهمیت تربیت :

«والله ا جکم من بطون امهاتکم لاتعلمون شیئاوجعل لکم السمع والابصاروالافئده لعلکم تشکرون[9].

در اهمیت و ارزش تربیت همین بس که قرآن کریم محور دعوت ان را عموما و عظیم الشان را خصوصا تربیت فضائل اخلاقی قرار داده است و این از موضوعاتی است که جامعه بشری از همـان روزگـار نخستین حیـات بـه آن نیـاز داشته و روز به روز با توسعه زندگی اجتماعی و علمی و این نیاز بیشتر شده است . چنانکه هم اکنون در بیشتر جوامع بشری مشاهده می کنیم به همان نسبت که علوم طبیعی و مادی رونق پیدا کرده و زندگی بجانب ماشینی و صنعتی و توسعه یافته است . خود انسان از اصول و مبانی تربیت و از فضائل انسانی دور مانده است علت امر آن است که علم را از ایمان و تقوا جدا نمودند و تعلیم را از تربیت و تزکیه بی نیاز دانستند [10].

انسان به کمک تعلیم و تربیت می تواند استعدادهای درونی خود را بشناسد و گوهر وجودی خویش را بپروراند و آن را تا سر منزل مقصود برساند در واقع تا وقتی انسان نداند که چیست و گنجایش و ظرفیت او چقدر است و چه استعدادهایی دارد به دنبال شکوفا ساختن این استعدادها نخواهد رفت . خلاصه اینکه تنها تربیت صحیح قادر است گوهر گرانبهای وجود آدمی را شکوفا کند و آن را در مسیر سعادت و کمال رهنمون شود . دین مبین بخصوص مکتب اهل بیت (ع) تعلیم وتربیت را تنها در راه حیات انسان ورسیدن به کمال شمرده وبا ندای (هل یستوی الذین یعلمون والذین لایعلمون)[11] (آیا آنان که می دانند با آنان که نمی دانند مساوی اند . )

قرآن شناخت را محور تربیتی انسان قرار داده وتعلیم و تربیت را زیر بنای بعثت انبیا دانسته است .

آیات و روایات فراوانی در زمینه اهمیت تعلیم و تربیت آمده است که دراینجا به همین اندازه بسنده میکنیم، در یک کلام می توان گفت که تربیت استفاده ازتمام استعدادهای انسانی است [12].

جایگاه تعلیم و تربیت :

علوم مختلفی اخلاق انسان را موضوع بررسی خود قرار داده اند که برخی از آن ها زیر مجموعه علوم ی هستند . هر کدام از این دانش ها از جهتی خاص به مسائل تربیتی می پردازد مانند علم اخلاق ، اخلاق توصیفی، فلسفه اخلاق و تعلیم وتربیت. در علم اخلاق ، شیوه آراسته شدن به صفات نیکو و پسندیده و زدودن صفات زشت و ناپسند مورد بحث قرار می گیرد و در دانش تعلیم و تربیت از اصول و روش های تربیتی وچگونگی تربیت صحیح براساس ویژگیهای روحی انسان گفته می شود[13].

هدفهای تربیت در :

از تامل در معانی لغوی واژه های نظیر هدف و غایت بر می آید که جملگی در بردارنده مفهوم ( نهایت و سرانجام کار ) است با این تفاوت که گاهی نهایت امری است عینی و خارجی و گاهی ذهنی یا وجدانی در هدف نهایی و غایی رسیدن انسان به قرب الهی می باشد . در اصطلاح قرآن انسانی کامل است که قرب الهی یابدپس هدف زندگی از دید قرآن، عبودیت و در نهایت قرب الی الله است .

اه در به دو دسته تقسیم می شود : 1- هدف غایی 2- هدف کلی[14]

الف ) هدف غایی تربیت در :

هدف غایی تربیت در هر مکتبی ، کمال مطلوب آدمی است و باید تمام فعالیت های او متاثر از آن باشد ، ویژگی های هدف غایی از نظر که در کل به آن ماهیت خاصی بخشیده است عبارتند از :

1- هم سازی با فطرت: هدف های غایی درمنظر دینی با ساختار وجودی و ماهیت انسان تناسب دارد .

2- جامعیت : در برگیرنده تمام ارزشهای انسانی

3- برانگیزندگی : ایجاد شوق و رغبت

4- عدم محدودیت : که می تواند عامل مهمی برای ب درجات عالی تر باشد .

5- وحدت هدف غایی : در حقیقت جامع همه ارزشها و کمالات انسانی و در برگیرنده رشد و تعالی تمام مراحل حیات او است .

6- دست ی به قرب الهی :هدف غایی که حقیقتی بی نهای و جامع تمام ارزشهاست از دید ، همانا خداوند تعالی است . اوست که بی نهایت و کامل است و می تواند محور تمام افعال انسان قرارگیرد.این هدف حقیقتی است که تمام کمالات به او برمی گردد.

به خدا، علم به خدا، ایمان به خدا و غیره همه ناظر بر یک حقیقت است و آن خداست . از این رو شایسته است که خود خدا که حقیقت ازلی است محور قرار گیرند.

ب ) اه کلی تربیت در :

منظور از اه کلی یا واسطه ای یک سوی غایتهای کلی است که برای تبدیل شدن به رفتارهای جزئی باید مشخص تر شوند. این اه نسبت به هدف نهایی وسعت و محدوده کمتری دارد. وحد واسط بین هدف نهایی واه رفتاری و جزیی اند، هدف های واسطه ای مسیرحرکت انسان را تا حدی مشخص تر،روشن تر می کنند و مجموعه ای راتشکیل می دهند که از به هم پیوستن آنها پیکره هدف نهایی ساخته می شود . از این رو می توان این اه را در سه مقوله مورد بررسی قرار داد .

1- اه تربیتی در خصوص ارتباط انسان با خدا (معرفت خدا، ایمان ،تقوا، عبادت ، شکرگزاری)

2- اه تربیتی در خصوص ارتباط انسان با خود( ابعاد مختص انسان و ابعاد مشترک بین انسان و حیوان )

3- اه تربیتی در خصوص ارتباط انسان با دیگران (ارتباط اجتماعی ، ارتباطات اقتصادی ، ارتباطات ، ارتباطات فرهنگی )

4- اه تربیتی درارتباط انسان باطبیعت(شناخت طبیعت وبهره برداری صحیح ازطبیعت)

اصول ، مبانی و روشهای تربیت :

اصول تعلیم و تربیت :

واژه اصل در لغت به معنای بیخ ، بنیاد ، پایه و بن هر چیزی است .

در علوم تربیتی معانی گوناگونی برای اصول بیان شده است .

مفاهیم ، نظریه ها و قواعد نسبتا ٌ کمی که در بیشتر موارد صادق است و باید راهنمای مربیان در کلیه اعمال تربیتی باشد . و یا قاعده عامه ای که می توان آن را به منزله دستورالعملی کلی در نظر گرفت و از آن به عنوان راهنمای عمل استفاده کرد .

حاوی «باید » بر این اساس ، هنگامی که از اصول تعلیم و تربیت سخن می گوییم بایدخود را محدود به بیان قواعد می کنیم که به منزله راهنمای عمل ، تد ر تعلیمی و تربیتی ما را هدایت می کنند[15].

مهدیان مقصود از اصول را این گونه بیان می دارند. اصول تربیت چهارچوب ها ،قضاوت ها وقواعدی هستند که تمام کوشش های معلم را در جریا تربیت روشن می سازند به طوریکه می توانند منشاء و مصدر رفتار معلم و دانش آموز باشند . در یک عبارت مشخص تر اصول تربیت ، معیارها وضوابطی هستند که بایدها و نبایدهای تربیت را بیان می کنند[16].

ایشان ویژگی های اصول تربیتی را اینگونه بیان می دارند:

1- اصول کشف ی و تعینی هستند نه وضع ی و تعیینی. یعنی نمی توان با تکیه بر ذهن خود و یا مشارکت با دیگران چیزی را اصل نهاد و آن را ملاک رفتار تربیتی شمارد. زیرا اصل مقوله ای عینی و غیر اعتباری و فرا ذهنی است که از این نظر کمیت اصول نامحدود بوده و بنا به مقتضیات زمانی و مکانی قابل افزایش است .

2- اصول تغییر پذیرند یعنی اینکه مطلق، حتمی و کافی نیستند و لذا همواره اصول تربیت در معرض ارزی قرار گرفته و صحت و درستی آنها را برای کاربرد موثر به بوته آزمایش
می گذارند.

3- علی الاصول انتظار می رود اصل قابل تعمیم باشد . اما در عالم واقع گاه کاربرد اصل قابل تعمیم نمی باشد. بنابراین گفته می شود مطلوب وقاعده آن است که اصل بر زمان و مکان باشد نه در مکان وزمان .

4- هر اصلی متناظر با هدفی است و از منبعی ( مبنایی نشات می گیرد و بر کیفیتی از انجام دادن کار (روش) تاثیر می گذارد . یعنی به وسیله اصول روش های درخور بر رسیدن به هدف ها انتخاب خواهد شد . با توجه به توضیحات گذشته مبانی تربیت برخاسته از نیازهای انسانی،مواریث فرهنگی ، بنیادهای دینی و مذهبی و نظرات مربیان بزرگ بودند که منبع کشف اصول تربیت معرفی گردیدند.

بنابراین اصول آموزش وپرورش را می توان از سه منبع اصلی یعنی انسان ، جامعه و دیدگاه فلاسفه و علما تربیتی است اج نمود .

مبانی تعلیم و تربیت :

واژه مبانی ، جمع مبنا و در لغت به معنای بنیان اساسی وبنیاد است . درعلوم تربیتی ، معانی گوناگونی برای مبانی شده است . د رحقیقت مبانی در تعلیم و تربیت عبارت است از قضایای حاوی"است"که به موقعیت انسان وامکانات ومحدودیتهای او و ضرورتهایی که همواره حیات انسان تحت تاثیرآنهاس مربوط می شود . ویا مبانی تعلیم و تربیت مجموعه قانونمندی های شناخته شده در علوم نظری چون روانشناسی و جامعه شناسی است که تعلیم و تربیت بر آن تکیه می کند[17].

همچنین مهدیان در مورد مبانی اینگونه می نویسند :

مبانی تربیت عبارتست از شه ها ، افکار ونگرش های مربوط به معرفت شناسی ، جهان شناسی،انسان شناسی وارزش شناسی و در کل موفقیت انسان ،امکانات و محدودیت های او. مبـانـی تربیـت مشتـمل بر پایه ها و عوامل اساسی است که کم و کیف تربیت را نشان می دهد کانالها ومنابعی که مبتنی بر تعالیم دینی ، تحقیقات علمی و معارف فلسفی و کلیه واقعیت هایی است که تمام عوامل وعناصر تربیت را تحت تاثیر قرار داده و به ساختار و محتوا و روش آن جهت کلی می دهند . همچون نظریات مربیان بزرگ تعلیم و تربیت . زیر ساخت هایی که به عنوان زیر بنای تمام جنبه های اصلی ساختار تربیت ( یاطبقات بالای آن ) مبتنی بر آنها هستند.

مبانی تعلیم و تربیت از موقع ( یاموقعیت ) آدمی و امکانات ومحدودیتهایش و نیز از ضرورت هایی که حیاتش را همواره تحت تاثیر قرار می دهد بحث می کند [18].

انواع مبانی تربیت

انسان به عنوان موجودی چند بعدی که دارای ویژگی ها وصفات متمایز از سایر موجودات است طبیعت منحصر به فردی دارد . وجود او مملو از قوا و استعدادهای متنوع و گاه متضاد است از عقل و شه تا غضب و ، از عشق و دوست داشتن تا انزجار و تنفر، خودخواهی ودیگر خواهی و ... همه و همه خصوصیات و خصلت هایی است که از او موجودی زیستی ، اجتماعی ، روانی ؛ اخلاقـی ، فلسفـی و الهـی ساختـه اسـت . بنابـرایـن تعلیم و تربیت او به زمینه های گوناگون زیست شناختی ، جامعه شناختی ، روان شناختی و فلسفه مربوط می شود و مبانی تربیتش از جامعیتی برخوردار است که همه ابعاد وجودی او را در بر می گیرد با این توضیحات می توان انواع مبانی تربیت را چهارچوب مفهومی معینی که ارتباط معنی دار و متقابلی با یکدیگر دارند شامل مبانی زیر دانست . مبانی فلسفی و تعالیم دینی ، مبانی علمی و زیست شناختی ، مبانی روان شناختی و مبانی جامعه شناختی[19] .

روشها در تعلیم و تربیت

روش در لغت به معنای طریقه و قاعده ، قانون و شیوه است .

روشهای تربیتی عبارتند از دستورالعملهایی که به ما می گویند برای رسیدن به مقصد و مقصود مورد نظر چه باید کرد[20] . به عبارت دیگر روشها ، را ارها و شیوه هایی عملی هستند که در فرایند تربیت بکار می روند تا متربی به هدف نهایی تربیت برسد .

روشهای تربیتی عبارتند از : دستورالعمل هایی که به ما می گویند برای رسیدن به مقصد ومقصود مورد نظر چه باید ، به عبارت دیگر روش ها ، را ارها و شیوه هایی عملی هستندکه در فرآیند تربیت به کار می روند تا متربی به هدف نهایی تربیت برسد . در حقیقت روش های تربیتی مظهر و نمود بارز کار تربیت هستند و بخش اعظم توفیق مربی و نظام تربیت ، در گرو شیوه هایی است که او برای رسیدن به اه تربیتی اتخاذ کرده و به کار می بندد، به همین جهت گزاف نیست اگر بگوییم خطیرترین و دشوارترین مرحله از فرآیند تربیت تعیین و تشخیص روش های تربیتی و استفاده و به کارگیری صحیح و موثر آن است . تربیت کننده ای به تشخیص صحیح شیوه های تربیتی توانا است که از ویژگی های عمومی و اختصاصی متربیان و نیز اه و اصول که باید مراعات کرد ، آگاهی کامل داشته باشد[21] .

مفهوم دین :

معنای لغوی دین ، انقیاد ، خضوع ، پیروی اطلاعات و تسلیم است ومعنای اصطلاحی آن مجموعه عقاید ، اخلاق، قوانین و مقرراتی است که برای اداره فرد و جامعه انسانی و پرورش انسانها از طریق وحی وعقل در اختیار آنان قرار می گیرد مشاهده متن کامل ...

بررسی میزان بکارگیری روش های تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی
درخواست حذف اطلاعات
خداوند متعال در طول تاریخ ان زیادی را برای ارائه دین و تقویت دین داری انسان ها به منظور جلوگیری از انحراف بشر ارسال نموده است از طرف دیگر ان آسمانی نیز دعوت مردم به سوی خدا را در راس اه و برنامه های خود قرار داده اند مهمترین گام برای رسیدن به این اه تربیت افراد بشر به سمت اخلاق و دین است حتی در قرن بیست ویکم به بعد نیز علی رغم
دسته بندی معارف ی
فرمت فایل doc
حجم فایل 1153 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل 43
بررسی میزان بکارگیری روش های تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی مقطع راهنمایی

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

فهرست مطالب

عنوان ..................................................................................... صفحه

چکیده

فصل اول : کلیات تحقیق

مقدمه......................................................................................... 2

بیان مسئله.................................................................................... 4

اهمیت و ضرورت موضوع.............................................................. 5

اه پژوهش.............................................................................. 7

سوالات پژوهش............................................................................. 8

تعاریف واژه ها و اصطلاحات............................................................ 9

تعاریف نظری............................................................................... 9

تعاریف عملیاتی .......................................................................... 12

روش تحقیق................................................................................ 13

فصل دوم : پیشینه تحقیق و ادبیات تحقیق

مقدمه........................................................................................ 15

بخش اول................................................................................... 17

موضوع تربیت............................................................................ 17

ارزش و اهمیت تربیت................................................................... 17

جایگاه تعلیم و تربیت...................................................................... 18

هدفهای تربیت در ................................................................... 19

اصول و مبانی وروشهای تربیت........................................................ 21

مفهوم دین................................................................................... 25

فلسفه و ضرورت دین..................................................................... 25

اهمیت تربیت دینی........................................................................ 25

زمان تربیت دینی.......................................................................... 28

طریق آموزش دینی........................................................................ 33

اصولی در تربیت دینی.................................................................... 34

آسیب شناسی تربیت دینی................................................................. 35

موانع تربیت دینی نسل نوجوان در نهاد خانواده...................................... 36

موانع تربیت دینی نسل جوان در نهاد جامعه.......................................... 37

موانع تربیت دینی نسل نوجوان در نهاد نظام آموزشی.............................. 38

بخش دوم................................................................................... 39

آشنایی با نهج البلاغه...................................................................... 39

ضرورت تربیت از دیدگاه نهج البلاغه................................................. 41

امکان تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 44

تربیت پذیری انسان از دیدگاه نهج البلاغه............................................. 45

ارزش تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 46

هدفداری تربیت ازدیدگاه نهج البلاغه................................................... 47

ضرورت شتاب در تربیت نوجوان از دیدگاه نهج البلاغه........................... 50

عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه......................................... 52

وراثت....................................................................................... 52

محیط ...................................................................................... 53

محیط جغرافیایی........................................................................... 54

سختیها و شداید............................................................................. 55

کار........................................................................................... 55

عوامل ماورای طبیعت.................................................................... 56

اراده انسان.................................................................................. 56

مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 57

مبانی هستی شناسی ( معرفت به خداوند ، به دین و جهان آ ت ) ............... 57

مبانی انسان شناختی ( عقل ، اراده ، تاثی ذیری ... )................................ 58

اصول تربیتی از دیدگاه نهج البلاغه .................................................. 62

اصل اعتدال................................................................................ 62

اصل تدرج و تمکن ..................................................................... 62

اصل تسهیل و تیسر....................................................................... 63

اصل زهد ................................................................................. 63

اصل تعقل................................................................................... 64

اصل تفکر.................................................................................. 64

اصل تدبر................................................................................... 65

اصل کرامت................................................................................ 65

اصل عزت.................................................................................. 65

روشهای تربیتی از دیدگاه نهج البلاغه.................................................. 66

روش الگویی............................................................................... 66

روش محبت .............................................................................. 67

روش تذکر ................................................................................ 67

روش عبرت .............................................................................. 68

روش موعظه ............................................................................. 68

روش تشویق و تنبیه ..................................................................... 69

روش توبه................................................................................... 70

روش ابتلاء و امتحان..................................................................... 72

روش مراقبه و مطالبه..................................................................... 73

بررسی نمونه عملی در سیره علی (ع)............................................ 74

نامه 31 نهج البلاغه سفارشات علی (ع) به فرزندش حسن مجتبی (ع) 74

پیشینه نظری تحقیق ( تحقیقات انجام شده در داخل کشور )......................... 81

فصل سوم : روش اجرای پژوهش

مقدمه........................................................................................ 87

جامعه........................................................................................ 87

نمونه ....................................................................................... 87

روش اجرای پژوهش..................................................................... 87

روش جمع آوری اطلاعات............................................................... 88

طرح پژوهش............................................................................... 88

فصل چهارم : یافته های پژوهش

مقدمه........................................................................................ 91

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع اول راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 92

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع دوم راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 110

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع سوم راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 125

یک نگاه کلی به مباحث تربیتی علی (ع) و نمودار توصیفی................. 142

پاسخ به سوالهای پژوهشی.............................................................. 147

فصل پنجم : نتایج و پیشنهادها

بیان مسئله ، روش و یافته ها به صورت خلاصه.................................... 153

نتیجه گیری .............................................................................. 155

محدودیتهای تحقیق........................................................................ 157

پیشنهادها................................................................................... 158

فهرست منابع.............................................................................. 160

فهرست نمودارها

نمودار (1) عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه.......................... 143

نمودار (2) مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه ..................................... 144

نمودار (3) اصول تربیت از دیدگاه نهج البلاغه .................................... 145

نمودار (4) روش های تربیت از دیدگاه نهج البلاغه................................ 146


فهرست نمودار صفحه

نمودار (1) عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (2) مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (3) اصول تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (4) روشهای تربیت از دیدگاه نهج البلاغه


چکیده تحقیق :

خداوند متعال در طول تاریخ ان زیادی را برای ارائه دین و تقویت دین داری انسان ها به منظور جلوگیری از انحراف بشر ارسال نموده است از طرف دیگر ان آسمانی نیز دعوت مردم به سوی خدا را در راس اه و برنامه های خود قرار داده اند مهمترین گام برای رسیدن به این اه تربیت افراد بشر به سمت اخلاق و دین است . حتی در قرن بیست ویکم به بعد نیز علی رغم پیشرفت های علمی و تکنولوژیکی میل به پرسش در وجود انسان ها شعله می کشد و قیام ها و جنگهای زیادی بر سر مساله دین و مذهب به وقوع پیوسته و یا در حال وقوع است . برای قرارگرفتن گرایش فطری انسانها به سمت خدا و دین « شیوه آموزش و تربیت دینی توسط والدین و نظام آموزشی مهمترین و موثرترین راه برای نیل به این مقصود است . »

در نظام آموزشی برای تربیت دینی عوامل بسیاری دخیل هستند مانند رفتار و منش معلم ، شیوه تدریس ، محتوای تدریس .... و ما در بین این عوامل کتب دینی مقطع راهنمایی را انتخاب نمودیم تا ببینیم چه میزان از شیوه های تربیتی علی(ع) برای تربیت دینی نوجوان در آن استفاده شده است .

در این راستا فصل اول شامل بیان مسئله ، اهمیت و ضرورت موضوع ، بیان اه ، سوالات پژوهش و تعریف واژه ها می باشد و فصل دوم به دو بخش تقسیم می شود که بخش اول شامل موضوع تربیت ، هدفهای تربیت در ، ارزش و اهمیت تربیت ، اصول و مبانی و روشهای تربیت ، دین ، فلسفه و ضرورت دین ، اهمیت تربیت دینی ، زمان تربیت دینی ، طریق آموزش دینی ، اصولی درتربیت دینی ، آسیب شناسی دینی و بخش دوم به معرفی نهج البلاغه و ضرورت تربیت از دید نهج البلاغه ، عوامل موثر در تربیت ، اصول و مبانی روشهای تربیتی از دید نهج البلاغه می باشد و سپس یک نمونه عملی یعنی قسمتـی از نـامـه 31 نهج البلاغه و در انتهای این بخش به پیشینه نظری تحقیق اشاراتی داشته است .

در فصل سوم به روش اجرای پژوهش نگاهی داشته که از روش مطالعاتی و توصیفی استفاده گردیده است.

و در فصل چهارم نیز به بیان اه ، محتوا و روشهای تربیتی کتب دینی پرداخته شده و میزان بکارگیری روشهای تربیتی نوجوانان درکتب دینی را بررسی و در انتهای فصل نمودارهای توصیفی از مطالب جمع آوری شده را ارائه و به سوال های پژوهش پاسخ داده شد است .

و در فصل پنجم بعد از ذکر بیان مسئله ، روش یافته ها به صورت خلاصه بیان شده است که حاصل آن این است که از بین 9 روش تربیتی است اج شده از نهج البلاغـه 6 روش درکتب دینی می باشد (روش الگویی، محبت ، تذکر ، موعظه ، عبرت ، تشویق و تنبیه ) و 3 روش که روش عملی تر می باشد یافت نشد ( روش توبه ، ابتلا و امتحان، مراقبت و محاسبه ) و در پایان این فصل به پیشنهادها و محدودیتهای تحقیق اشاره شده است .

مقـدمه :

تـوجـه بـه دیـن ودیـنداری همواره به عنوان یکی ازمسائل مهم مطرح بوده و می باشد و به عبارت بهتر می توان گفت که همراه با هبوط حضرت آدم ابولبشر (ع) ، به کره خاکی دین و دینداری نیز آغاز شد و همواره در طول حیات بشر در زندگی انسان ها حضور داشته است و آنچنان این موضوع از اهمیت برخوردار بوده که خداوند متعال ان زیادی را برای ارائه دین و تقویت دینداری انسان ها همچنین جلوگیری از انحراف بشر به طرف دین باطل ارسال نموده است و این خود بیانگر اهمیت این موضوع مهم می باشد .

از طرف دیگر باید توجه داشت که هرچیزی که در طول حیات بشر استمرار داشته باشد نشان دهنده نیاز فطری آدمی به آن است در اهمیت دین و دینداری باید افزود که در طول تاریخ قیامها و جنگ های زیادی بر سر مسئله دین و دینداری به وقوع پیوسته و بسیاری از انسان ها جان خود را نیز در راه دین و بـرای بـاورهای مـذهـبی خود فدا نموده اند که قیام عاشورا و شهادت حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام و 72 نفر از یاران فداکارش به عنوان مهمترین نمونه ی این قیام ها می باشد .

حسین علیه السلام مهمترین هدف خود را از این قیام حفظ دین جد خود حضرت محمد (ص) اعلام داشته و این قیام آن چنان اهمیت دارد که به عنوان الگو و سرمشق برای سایر قیام ها می باشد .

در عصر کنونی نیز مهمترین علت افزایش نابهنجاری های اجتماعی فاصله گرفتن بشر از دین می باشد و صاحب نظران و شمندان تنها راه وج از بن بسـت هـای فـرهنـگی و اخلاقی را احیا و بازگشت مجدد بشر به سوی د ین می دانند .

از طرف دیگر آموزش دینی ک ن، نوجوانان و جوانان نیز همواره به عنوان یکی از دغدغه ها و مسائل مهم بعضی از خانواده ها ، نظام آموزشی و جامعه ی بوده و می باشد .

موضوع و مسئله تربیت دینی و راههای بهبود نگرش نسل جوان نسبت به معانی و مفاهیم دستورات دینی آن چنان دارای اهمیت است که به عنوان یکی از مهمترین اه نظام تعلیم و تربیت ی می باشد . اما متاسفانه تاکنون یک عزم و اراده ی جدی برای دستی به میزان تحقق این هدف مهم وجود نداشته و همچنین آسیب شناسی دقیقی از روشهای به کارگرفته شده توسط والدین و نظام آموزشی انجام نپذیرفته است .

حال با توجه به ضعفهای موجود در تربیت دینی نوجوانان در مدارس بر آن شدیم تا با تکیه بر نهج البلاغه و استفاده از روشهای تربیتی و الگوهای رفتاری آن یگانه ، بشریت باب علم نبی ، پدر بزرگوار ان معصوم علیه السلام به بررسی کتب دینی مقطع راهنمایی پرداخته و ببینیم تا چه میزان از شیوه های تربیت دینی علی (ع) در کتب دینی استفاده شده است .

بیان مسئله

با توجه به مشکلات و انحرافات اخلاقی و دینی نوجوانان در دهه اخیر بکارگیری روش و الگوهای دینی درست و کامل برای رفع مشکلات وبرطرف نمودن موانع و هدایت صحیح آنان امری ضروری می باشد از جمله این شیو ه ها و الگوی صحیح راه یافت در مسیر شناخت شیو ه های تربیتی علی (ع) به عنوا ن یک انسان کامل و یک الگوی تمام نمای انسانیت می باشد و معرفی این بزرگوار و بیان و گفتار و شیو های تربیتی ایشان در مسیر تربیتی دینی نوجوانان که می تواند راه گشایی بزرگ و هدایت گر در امر تعلیم و تربیت صحیح و کامل دانست .

دراین تحقیق سعی محقق بر آن است که موارد ذیل را مورد بررسی قرار دهد :

1- اهمیت و ضرورت تربیت دینی و مذهبی نوجوانان در عصر حاضر

2- دیدگاه علی (ع) در تربیت نوجوانان

3- دیدگاه علی (ع) در بحث تربیت ( مبانی ، اصول ، روشها )

4- میزان بکارگیری این روش در کتب دینی مقطع راهنمایی

سوال 4 در حقیقت مسئله اصلی تحقیق و پژوهش ما می باشد که درکتب دینی مقطع راهنمایی چه میزان از روشهای علی (ع) استفاده گردیده است .

اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش

چنانچه اه مشترک همه انبیاء الهی ، مورد بررسی و دقت نظر قرار گیرد مشخص می شود که موضوع تربیت دینی و اخلاقی از عالی ترین اه و وجه مشترک تعالیم همه فرستادگان الهی بوده است و این مهم همواره در کتب آسمانی مورد تاکید قرار گرفت و تکرار کلمه تقوا در قرآن کریم به عنوان کامل ترین کتاب آسمانی ادعای فوق را تایید می کند .

از سوی دیگر تربیت دینی و اخلاقی و همچنین تربیت اجتماعی ک ن و نوجوانان و جوانان از مهمترین اه و آرمان های خانواده ها و همچنین از مهمترین اولویت های نظام تعلیم و تربیت است . اما باید توجه داشت که تربیت اجتماعی خود تحت الشعاع تربیت دینی و اخلاقی نسل جوان می باشد زیرا فردی که دارای تربیت دینی و اخلاقی باشد مسلما ٌ نسبت به ارزشها و هنجارهای اجتماعی نیز پایبند ی لازم را خواهد داشت و در آن هنگام می توان به کاهش نابسامانی ها و ناهنجاری های اجتماعی نیز امید بست از این رو هرگونه تحقیق و تلاش در جهت تربیت دینی و اخلاقی نسل نو به طورمستقیم بر تربیت اجتماعی آنان نیز تاثیر گذار خواهد بود .

از زاویه دیگر باید گفت یکی از مسائل مهم فرهنگی در سالهای اخیرمسئله هجوم فرهنگی بیگانگان در جهت تضعیف باورها و ارزشهای دینی و مذهبی نسل جوان می باشد و در هجوم فرهنگی باید نگاه کرد که نوک پیکان مهاجم به طرف کیست ؟

بطور مسلم باورها و ارزشهای دینی نسل جوان یکی از مهمترین اه مهاجمین می باشد و موثرترین را ارها تقویت باورها و ارزشهای دینی نسل جوان می باشد باید یاد آور شد که اهمیت و نقش نسل جوان در فردای این مرز و بوم بر ی پوشیده نیست و به عبارت بهتر اداره فردای کشور به دست نسل جوان امروز س خواهد شد .

تاسف بار اینکه هم والدین و هم نظام آموزشی و سایر نهادهای اجتماعی موثر از یک سو فرصت طلایی در سنین تاثیر گذاری بر تربیت دینی و اخلاقی نسل نو را از دست داده و از سوی دیگر از بکارگیری از پتانسیل و استعداد ک ن ، نوجوانان و جوانان در جهت جستجوگری و دریافت مفاهیم و ارزشهای دینی ناتوانند .

شکل گیری هویت دینی و تقویت باورهای مذهبی نسل جوان موجب می شودکه در هجوم فرهنگی زود فرهیخته فرهنگ بیگانه نشوند و در برابر آن مقاومت وایستادگی کنند . از این رو موثرترین راه تضمینی برای جلوگیری از سلطه بیگانگان در آینده این مرزو بوم نیز تقویت باورهای دینی و مذهبی نسل جوان می باشد البته همانطور که قبلاٌ اشاره شده که چه مسوولیت تربیت دینی و اخلاقی نسل جوان تنها بر عهده نظام آموزشی نیست و نهاد خانواده و جامعه نیز بزرگترین مسوولیت را نسبت به این مهم دارند اما نظام تعلیم و تربیت به لحاظ این که به طور رسمی مسوولیت تربیت و هدایت نسل نو را بر عهده دارد چنانچه از این فرصت های استثنایی و تا زمانی که ک ن و نوجوانان در اختیار و در دایره نظام تعلیم و تربیت قرار دارند نتواند بهره لازم را ببرد به طور قطع در ایفای رس مهم خود کوتاهی نموه است زیرا با افزایش سن و سال ک ن و نوجوانان و هم مقاومت شان در برابر تعلیم و تربیت پذیری افزایش خواهد یافت وهم با وج افراد از دایره نظام تعلیم و تربیت فرصت طلائی برای هدایت و تربیت دینی و مذهبی نسل جوان را از دست خواهد داد.

اه پژوهش

اه کلی :

1- « بررسی میزان بکارگیری روشهای تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی مقطع راهنمایی »

2- ارائه پیشنهاد ها بر اساس یافته های پژوهش به برنامه ریزان و دست اندرکاران نظام تعلیم و تربیت به منظور عمق بخشیدن به شناخت دینی دانش آموزان و افزایش روحیه دینداری و تعهد و زام عملی آنان نسبت به و انقلاب به عنوان هدف غائی این تحقیق . چرا که رعایت و ا ام آن ما را در رسیدن به جامعه ای ایده آل و امت نمونه ی کمکی شایان می نماید و هدف دیگر از انجام این تحقیق مشخص امکانات و امتیازات بی شمار سیـره تربیتی علی (ع) در نهج البلاغه است و بررسی این مساله که چگونه می تواند در تحقق نظام مطلوب و مورد نیاز جامعه ی موثر واقع گردد .

اه جزئی :

1- بررسی دیدگاه علی (ع) در تربیت دینی نوجوانان

2- بررسی دیدگاه علی (ع) نسبت به ابعاد تربیت دینی نوجوانان

3- بررسی دیدگاههای علی (ع) در مورد روشهای ترتیب دینی نوجوانان

4- بررسی دیدگاههای علی(ع) در مورد عوامل موثر در تربیت دینی نوجوانان

5- بررسی میزان بکارگیری روشهای ترتیبی علی (ع)درکتب دینی مقطع راهنمایی .

سوالات پژوهش

1 - تربیت دینی درسن نوجوانی از دیدگاه نهج البلاغه چه جایگاهی دارد ؟

2- ابعاد تربیت دینی از دید نهج البلاغه چگونه است ؟

3- روشهای تربیت دینی در نهج البلاغه چگونه است ؟

4- عوامل موثر در تربیت نوجوان از دیدگاه نهج البلاغه چیست ؟

5- میزان استفاده روشهای تربیت دینی نهج البلاغه در کتب دینی چگونه است ؟

تعاریف نظری

دین :

مجموعه ی تعالیم و دستورات نشات گرفته از خداست که از طریق وحی به ان ابلاغ شده تا بگوش مردم برساند و آنها را به رعایت و عمل تشویق کند [1].

مذهب : مذهب شامل مجموعه ای از باورهاست و این باورها خود توسط کلمات بیان می شود ، یعنی به صورت شه ای در می آیند که کم و بیش شکل دستگاه فکری به خود گرفته و فقط با اعمال که مظاهر باورها و شیوه های تجدید نظر هستند زنده می ماند و مشخص می گردد[2].

تربیت :

تربیت در لغت به معنی نشو و نما دادن ، زیاد و برکشیدن و مرغوب یا قیمتی ساختن است . در معنی اخیر تربیت از ح راط و تفریط بیرون آوردن و به حد اعتدال سوق دادن می باشد[3] .

تربیت پرورش دادن استعدادهاست. استعدادهایی که بالقوه در یک جاندار وجود دارد و به وسیله تربیت باید آن ها را به فعلیت در آورده و رشد داد و از همین جا معلوم می شود که تربیت باید تابع فطرت مـوجـود بـاشـد و نمـی شـود مـوجـود را بـرخلاف فطرت آن رشد داد . این نوع تربیت را در خصوص انسان از طریق علم اخلاق انجام می دهد در واقع تربیت انسانی یعنی رشد اخلاقی انسان بر مبنای نظارت او[4] .

تربیت :

تربیت دینی مجموعه دگرگونی هایی است که در عقیده فرد به منظور ایجاد نوعی خاص از عمل و رفتارکه متکی به ضوابط مذهب باشدانجام می شود. به عبارت دیگر در سایه ی دگرگونی هایی که در فکر و عقیده افراد ایجاد می گردد ، اخلاق ، عادات آداب و رفتار ، روابط فردی و اجتماعی شخص به صورت مذهبی وشرعی شکل می گیرند و مذهب به عنوان عامل مسلط بر زندگی و جنبه های آن خود نمایی می کند[5] .

درتعریف دیگراز تربیت دینی از خسرو باقری می خوانیم[6] .

تربیت دینی در مفهوم اصیل آن به این معناست که تدین ، در ارتباطی از نوع تربیت در د شکل بگیرد به عبارت دیگر اعتقادات دینی ، تجربه درونی ، در ارتباط با خدا ، زام درونی نسبت به سخن خدا و عمل به مقتضای آن ، باید بستر تبیین عرضه معیارها ، تحرک درونی و نقادی جریان یابد . تربیت دینی باید با همین ویژگیهای اصیل خود در قرن بیست و یکم و چالشهای آن جلوگر شود ، پیراستن تربیت دینی از تلاشهای شبه تربیتی یا بد فهمی های ما از دین امکان توفیق تربیت دینی را در برابر چالشهای این قرن فراهم می کند .

کتب دینی :

منظور کتابهای فرهنگ ی و تعلیمات دینی سه مقطع راهنمایی می باشد . در حقیقت عبارت است از محتوای تحت عنوان کتاب فرهنگ ی و تعلیمات دینی دوره راهنمایی تحصیلی که از سوی دفتر برنامه ریزی تالیف کتب درسی تهیه و توسط شرکت چاپ ایران در اختیاردانش آموزان دوره راهنمایی به تفکیک پایه قرار می گیرد .

نوجوان و جوان :

مراحل سنی مختلف در حیات انسانها میزان رشد و فعالیتهای جسمی و فکری در هر مرحله مورد توافق و قبول همه محققین چون روانشناسان ، جامعه شناسان و... نیست و دارای تفاوتهایی می باشد . برای این تحقیق تقسیمات سنی را به صورت زیر در نظر گرفته ایم .[7]

کودکی از آغاز تا پایان 12 سالگی

ازپایان12سالگی تا 16 سالگی نوجوانی پسران

نوجوانی

از پایان 10 سالگی تا 14 سالگی نوجوان دختران

سن 16 تا 18 دوران بلوغ پسران

بلوغ

سن 14 تا 16 دوران بلوغ دختران

جوانی سن 18 تا 25 دوران جوانی پسران و دختران

میان سالگی سن 25 تا 40 دوران میان سالی برای زن و مرد

بزرگسالی سن 40 تا 60 سالگی

پیری سن 60 به بعد دوران پیری و کهولت

دوران نوجوانی و جوانی هرکدام نسبت به دوران قبل خود مرحله ی مستقلی از حیات محسوب می شوند دوره ای که به علت وجود تمایلات مختلف و متضاد عده ای از محققین هنوز آن را دوران مبهم زندگی می شمارند .

دوران نوجوانی و بخصوص مرحله بلوغ را ولادتی تازه ذکر می کنند از آن بابت ویژگیهای آن بگونه ای است که گوئی رابطه ی بین این فرد با دنیای سابقش وجود ندارد . در تعبیر گرامی مان " شبه من الجنون" آمده و المومنین (ع) آن را "سکر الشباب" یا مستی جوانی تعبیر کرده است

تعاریف عملیاتی

دین : دین مجموعه عقاید ، اخلاق و قوانین و مقرراتی است که برای اداره فرد و جامعه انسانی و پرورش انسانها از طریق وحی و عقل در ا ختیار آنان قرار دارد .

تربیت : در این تحقیق منظور از تربیت فعالیتهای آموزش و پرورش به منظور آماده سازی و رشد و بالندگی انسان برای ارتقاء سطح آگاهی های و بینش مناسب نسبت به خود جامعه ، هستی و مبدأ آفرینش می باشد .

تربیت دینی : منظور از تربیت دینی دین فرد در چهارچوبی پرورش یافته باشد و رشد یافته باشد که خود را مقید به رعایت عقاید، اخلاقیات و احکام و مقررات مربوط به دین بداند .

کتب دینی : منظور کتب دینی سه مقطع راهنمایی می باشد .

نوجوان : منظور گروه سنی راهنمایی و ابتدای دبیرستان می باشد .

روش تحقیق

این تحقیق از نوع تحقیق نظری می باشد و روش بکارگرفته شده در این تحقیق نظری به صورت توصیفی – تحلیلی می باشد که ب ایه مطالعات کتابخانه ای و روش فیش برداری استوار است .

سعی و تلاش محقق براین است که با استفاده از نهج البلاغه و کتب تفاسیری مربوط به آن و کتب تالیف شده پیرامون تربیت از دیدگاه علی (ع) ، روشهای تربیتی از منظر علی (ع) را یافته است اج نموده و به بررسی آنها در کتب دینی پرداخته شود .

مقدمه :

بحث تربیت انسان تاریخی به درازای خلقت بشر دارد . هم زمان با آفرینش حضرت آدم (ع) تربیت او توسط خداوند متعال آغاز گردید وحکمت را پروردگارجهانیان به وی آموزش داد و طریق هدایت و سعادت را خداوند به آدم (ع) نشان داد . بعد از او نیز پیام آوران الهی آمده اند تا انسانها را تربیت کنند .

در هیچ زمانی انسان بدون مربی نبوده زیرا انسان موجودی است که همه جهاتی که در عالم است در او نیز وجود دارد منتها به طور قوه است و در حد استعداد می باش ی برای اینکه این استعدادها فعالیت پیدا کنند باید مربی باشد تا زمینه های چنین تحولی را فراهم کند و انسان را از مرتبه اسفل به اعلا بکشاند واز ظلمات حیوانیت به نور انسانیت برساند .

تربیت در سنت پیام آوران الهی وج از ظلمات به سوی نور است و کتاب انبیاء ، کتاب تربیت انسان است . بنابراین تربیت انسان همزاد با پیدایش انسان است و اگرانسان تربیت صحیح شود منشاء همه چیز است و اگر آدم نشود منشاء همه ظلمات خواهد شد .

مسئله تربیت در همه اعصار و مکانها مطرح بوده و اعمال می شده است . تمامی جوامع تربیت رسمی و یا غیر رسمی داشته اند و افراد را با توجه به نیازها و اه اجتماعی پرورش می داده اند در دنیای امروزی جایگاه تربیت نسبت به گذشته بیشتر مورد توجه قرار گرفته و امکانات ، منابع ، نیرو وفرصتهای بسیاری به این امر اختصاص می دهند .

بشر به علت بلوغ فکری به اهمیت وضرورت دوچندان تربیت پی برده و هر ملتی که آگاهانه در این مسیر قدم برداشته از ثمرات بی شمار آن منتفع گردیده و در زمینه های مختلف بر سایر ملل پیشی گرفته است . اما همان طوری که تربیت انسان از بهترین وخطیر ترین امور بشری می باشد احتمال آسیب زایی و انحراف آن از مسیر صحیح نیز زیاد است .

با توجه به حساسیت موضوع تربیت انسان ضروری است که این موضوع از جایگاه و مقام انسانهای بزرگ نیز دیده شود و مورد بررسی قرار گیرد و با روشها و سنتهای آن بزرگان نیز آشنا و برای تربیت نسل جدید آنها را بکار بست .

به این منظور این بخش تحقیق اشاراتی دارد به شیوه و روشهای تربیتی علی (ع) .

موضوع تربیت :

موضوع و محور تربیت انسان است و با توجه به زمینه های رشد و استعدادهای درونی بشر، تعلیم و تربیت جایگاه خود را پیدا می کند. به عبارت دیگر چگونگی تربیت یافتن انسان و شکوفایی استعدادهای درونی او وظیفه تعلیم وتربیت است .

در این راستا شناخت ماهیت و چیستی انسان و ارائه تعریف دقیق از ساختار وجودی و استعدادهای درونی وی می تواند نقش تعیین کننده ای در رابطه با تعلیم و تربیت و تحقق اصول و اه آن باشد[8] .

ارزش و اهمیت تربیت :

«والله ا جکم من بطون امهاتکم لاتعلمون شیئاوجعل لکم السمع والابصاروالافئده لعلکم تشکرون[9].

در اهمیت و ارزش تربیت همین بس که قرآن کریم محور دعوت ان را عموما و عظیم الشان را خصوصا تربیت فضائل اخلاقی قرار داده است و این از موضوعاتی است که جامعه بشری از همـان روزگـار نخستین حیـات بـه آن نیـاز داشته و روز به روز با توسعه زندگی اجتماعی و علمی و این نیاز بیشتر شده است . چنانکه هم اکنون در بیشتر جوامع بشری مشاهده می کنیم به همان نسبت که علوم طبیعی و مادی رونق پیدا کرده و زندگی بجانب ماشینی و صنعتی و توسعه یافته است . خود انسان از اصول و مبانی تربیت و از فضائل انسانی دور مانده است علت امر آن است که علم را از ایمان و تقوا جدا نمودند و تعلیم را از تربیت و تزکیه بی نیاز دانستند [10].

انسان به کمک تعلیم و تربیت می تواند استعدادهای درونی خود را بشناسد و گوهر وجودی خویش را بپروراند و آن را تا سر منزل مقصود برساند در واقع تا وقتی انسان نداند که چیست و گنجایش و ظرفیت او چقدر است و چه استعدادهایی دارد به دنبال شکوفا ساختن این استعدادها نخواهد رفت . خلاصه اینکه تنها تربیت صحیح قادر است گوهر گرانبهای وجود آدمی را شکوفا کند و آن را در مسیر سعادت و کمال رهنمون شود . دین مبین بخصوص مکتب اهل بیت (ع) تعلیم وتربیت را تنها در راه حیات انسان ورسیدن به کمال شمرده وبا ندای (هل یستوی الذین یعلمون والذین لایعلمون)[11] (آیا آنان که می دانند با آنان که نمی دانند مساوی اند . )

قرآن شناخت را محور تربیتی انسان قرار داده وتعلیم و تربیت را زیر بنای بعثت انبیا دانسته است .

آیات و روایات فراوانی در زمینه اهمیت تعلیم و تربیت آمده است که دراینجا به همین اندازه بسنده میکنیم، در یک کلام می توان گفت که تربیت استفاده ازتمام استعدادهای انسانی است [12].

جایگاه تعلیم و تربیت :

علوم مختلفی اخلاق انسان را موضوع بررسی خود قرار داده اند که برخی از آن ها زیر مجموعه علوم ی هستند . هر کدام از این دانش ها از جهتی خاص به مسائل تربیتی می پردازد مانند علم اخلاق ، اخلاق توصیفی، فلسفه اخلاق و تعلیم وتربیت. در علم اخلاق ، شیوه آراسته شدن به صفات نیکو و پسندیده و زدودن صفات زشت و ناپسند مورد بحث قرار می گیرد و در دانش تعلیم و تربیت از اصول و روش های تربیتی وچگونگی تربیت صحیح براساس ویژگیهای روحی انسان گفته می شود[13].

هدفهای تربیت در :

از تامل در معانی لغوی واژه های نظیر هدف و غایت بر می آید که جملگی در بردارنده مفهوم ( نهایت و سرانجام کار ) است با این تفاوت که گاهی نهایت امری است عینی و خارجی و گاهی ذهنی یا وجدانی در هدف نهایی و غایی رسیدن انسان به قرب الهی می باشد . در اصطلاح قرآن انسانی کامل است که قرب الهی یابدپس هدف زندگی از دید قرآن، عبودیت و در نهایت قرب الی الله است .

اه در به دو دسته تقسیم می شود : 1- هدف غایی 2- هدف کلی[14]

الف ) هدف غایی تربیت در :

هدف غایی تربیت در هر مکتبی ، کمال مطلوب آدمی است و باید تمام فعالیت های او متاثر از آن باشد ، ویژگی های هدف غایی از نظر که در کل به آن ماهیت خاصی بخشیده است عبارتند از :

1- هم سازی با فطرت: هدف های غایی درمنظر دینی با ساختار وجودی و ماهیت انسان تناسب دارد .

2- جامعیت : در برگیرنده تمام ارزشهای انسانی

3- برانگیزندگی : ایجاد شوق و رغبت

4- عدم محدودیت : که می تواند عامل مهمی برای ب درجات عالی تر باشد .

5- وحدت هدف غایی : در حقیقت جامع همه ارزشها و کمالات انسانی و در برگیرنده رشد و تعالی تمام مراحل حیات او است .

6- دست ی به قرب الهی :هدف غایی که حقیقتی بی نهای و جامع تمام ارزشهاست از دید ، همانا خداوند تعالی است . اوست که بی نهایت و کامل است و می تواند محور تمام افعال انسان قرارگیرد.این هدف حقیقتی است که تمام کمالات به او برمی گردد.

به خدا، علم به خدا، ایمان به خدا و غیره همه ناظر بر یک حقیقت است و آن خداست . از این رو شایسته است که خود خدا که حقیقت ازلی است محور قرار گیرند.

ب ) اه کلی تربیت در :

منظور از اه کلی یا واسطه ای یک سوی غایتهای کلی است که برای تبدیل شدن به رفتارهای جزئی باید مشخص تر شوند. این اه نسبت به هدف نهایی وسعت و محدوده کمتری دارد. وحد واسط بین هدف نهایی واه رفتاری و جزیی اند، هدف های واسطه ای مسیرحرکت انسان را تا حدی مشخص تر،روشن تر می کنند و مجموعه ای راتشکیل می دهند که از به هم پیوستن آنها پیکره هدف نهایی ساخته می شود . از این رو می توان این اه را در سه مقوله مورد بررسی قرار داد .

1- اه تربیتی در خصوص ارتباط انسان با خدا (معرفت خدا، ایمان ،تقوا، عبادت ، شکرگزاری)

2- اه تربیتی در خصوص ارتباط انسان با خود( ابعاد مختص انسان و ابعاد مشترک بین انسان و حیوان )

3- اه تربیتی در خصوص ارتباط انسان با دیگران (ارتباط اجتماعی ، ارتباطات اقتصادی ، ارتباطات ، ارتباطات فرهنگی )

4- اه تربیتی درارتباط انسان باطبیعت(شناخت طبیعت وبهره برداری صحیح ازطبیعت)

اصول ، مبانی و روشهای تربیت :

اصول تعلیم و تربیت :

واژه اصل در لغت به معنای بیخ ، بنیاد ، پایه و بن هر چیزی است .

در علوم تربیتی معانی گوناگونی برای اصول بیان شده است .

مفاهیم ، نظریه ها و قواعد نسبتا ٌ کمی که در بیشتر موارد صادق است و باید راهنمای مربیان در کلیه اعمال تربیتی باشد . و یا قاعده عامه ای که می توان آن را به منزله دستورالعملی کلی در نظر گرفت و از آن به عنوان راهنمای عمل استفاده کرد .

حاوی «باید » بر این اساس ، هنگامی که از اصول تعلیم و تربیت سخن می گوییم بایدخود را محدود به بیان قواعد می کنیم که به منزله راهنمای عمل ، تد ر تعلیمی و تربیتی ما را هدایت می کنند[15].

مهدیان مقصود از اصول را این گونه بیان می دارند. اصول تربیت چهارچوب ها ،قضاوت ها وقواعدی هستند که تمام کوشش های معلم را در جریا تربیت روشن می سازند به طوریکه می توانند منشاء و مصدر رفتار معلم و دانش آموز باشند . در یک عبارت مشخص تر اصول تربیت ، معیارها وضوابطی هستند که بایدها و نبایدهای تربیت را بیان می کنند[16].

ایشان ویژگی های اصول تربیتی را اینگونه بیان می دارند:

1- اصول کشف ی و تعینی هستند نه وضع ی و تعیینی. یعنی نمی توان با تکیه بر ذهن خود و یا مشارکت با دیگران چیزی را اصل نهاد و آن را ملاک رفتار تربیتی شمارد. زیرا اصل مقوله ای عینی و غیر اعتباری و فرا ذهنی است که از این نظر کمیت اصول نامحدود بوده و بنا به مقتضیات زمانی و مکانی قابل افزایش است .

2- اصول تغییر پذیرند یعنی اینکه مطلق، حتمی و کافی نیستند و لذا همواره اصول تربیت در معرض ارزی قرار گرفته و صحت و درستی آنها را برای کاربرد موثر به بوته آزمایش
می گذارند.

3- علی الاصول انتظار می رود اصل قابل تعمیم باشد . اما در عالم واقع گاه کاربرد اصل قابل تعمیم نمی باشد. بنابراین گفته می شود مطلوب وقاعده آن است که اصل بر زمان و مکان باشد نه در مکان وزمان .

4- هر اصلی متناظر با هدفی است و از منبعی ( مبنایی نشات می گیرد و بر کیفیتی از انجام دادن کار (روش) تاثیر می گذارد . یعنی به وسیله اصول روش های درخور بر رسیدن به هدف ها انتخاب خواهد شد . با توجه به توضیحات گذشته مبانی تربیت برخاسته از نیازهای انسانی،مواریث فرهنگی ، بنیادهای دینی و مذهبی و نظرات مربیان بزرگ بودند که منبع کشف اصول تربیت معرفی گردیدند.

بنابراین اصول آموزش وپرورش را می توان از سه منبع اصلی یعنی انسان ، جامعه و دیدگاه فلاسفه و علما تربیتی است اج نمود .

مبانی تعلیم و تربیت :

واژه مبانی ، جمع مبنا و در لغت به معنای بنیان اساسی وبنیاد است . درعلوم تربیتی ، معانی گوناگونی برای مبانی شده است . د رحقیقت مبانی در تعلیم و تربیت عبارت است از قضایای حاوی"است"که به موقعیت انسان وامکانات ومحدودیتهای او و ضرورتهایی که همواره حیات انسان تحت تاثیرآنهاس مربوط می شود . ویا مبانی تعلیم و تربیت مجموعه قانونمندی های شناخته شده در علوم نظری چون روانشناسی و جامعه شناسی است که تعلیم و تربیت بر آن تکیه می کند[17].

همچنین مهدیان در مورد مبانی اینگونه می نویسند :

مبانی تربیت عبارتست از شه ها ، افکار ونگرش های مربوط به معرفت شناسی ، جهان شناسی،انسان شناسی وارزش شناسی و در کل موفقیت انسان ،امکانات و محدودیت های او. مبـانـی تربیـت مشتـمل بر پایه ها و عوامل اساسی است که کم و کیف تربیت را نشان می دهد کانالها ومنابعی که مبتنی بر تعالیم دینی ، تحقیقات علمی و معارف فلسفی و کلیه واقعیت هایی است که تمام عوامل وعناصر تربیت را تحت تاثیر قرار داده و به ساختار و محتوا و روش آن جهت کلی می دهند . همچون نظریات مربیان بزرگ تعلیم و تربیت . زیر ساخت هایی که به عنوان زیر بنای تمام جنبه های اصلی ساختار تربیت ( یاطبقات بالای آن ) مبتنی بر آنها هستند.

مبانی تعلیم و تربیت از موقع ( یاموقعیت ) آدمی و امکانات ومحدودیتهایش و نیز از ضرورت هایی که حیاتش را همواره تحت تاثیر قرار می دهد بحث می کند [18].

انواع مبانی تربیت

انسان به عنوان موجودی چند بعدی که دارای ویژگی ها وصفات متمایز از سایر موجودات است طبیعت منحصر به فردی دارد . وجود او مملو از قوا و استعدادهای متنوع و گاه متضاد است از عقل و شه تا غضب و ، از عشق و دوست داشتن تا انزجار و تنفر، خودخواهی ودیگر خواهی و ... همه و همه خصوصیات و خصلت هایی است که از او موجودی زیستی ، اجتماعی ، روانی ؛ اخلاقـی ، فلسفـی و الهـی ساختـه اسـت . بنابـرایـن تعلیم و تربیت او به زمینه های گوناگون زیست شناختی ، جامعه شناختی ، روان شناختی و فلسفه مربوط می شود و مبانی تربیتش از جامعیتی برخوردار است که همه ابعاد وجودی او را در بر می گیرد با این توضیحات می توان انواع مبانی تربیت را چهارچوب مفهومی معینی که ارتباط معنی دار و متقابلی با یکدیگر دارند شامل مبانی زیر دانست . مبانی فلسفی و تعالیم دینی ، مبانی علمی و زیست شناختی ، مبانی روان شناختی و مبانی جامعه شناختی[19] .

روشها در تعلیم و تربیت

روش در لغت به معنای طریقه و قاعده ، قانون و شیوه است .

روشهای تربیتی عبارتند از دستورالعملهایی که به ما می گویند برای رسیدن به مقصد و مقصود مورد نظر چه باید کرد[20] . به عبارت دیگر روشها ، را ارها و شیوه هایی عملی هستند که در فرایند تربیت بکار می روند تا متربی به هدف نهایی تربیت برسد .

روشهای تربیتی عبارتند از : دستورالعمل هایی که به ما می گویند برای رسیدن به مقصد ومقصود مورد نظر چه باید ، به عبارت دیگر روش ها ، را ارها و شیوه هایی عملی هستندکه در فرآیند تربیت به کار می روند تا متربی به هدف نهایی تربیت برسد . در حقیقت روش های تربیتی مظهر و نمود بارز کار تربیت هستند و بخش اعظم توفیق مربی و نظام تربیت ، در گرو شیوه هایی است که او برای رسیدن به اه تربیتی اتخاذ کرده و به کار می بندد، به همین جهت گزاف نیست اگر بگوییم خطیرترین و دشوارترین مرحله از فرآیند تربیت تعیین و تشخیص روش های تربیتی و استفاده و به کارگیری صحیح و موثر آن است . تربیت کننده ای به تشخیص صحیح شیوه های تربیتی توانا است که از ویژگی های عمومی و اختصاصی متربیان و نیز اه و اصول که باید مراعات کرد ، آگاهی کامل داشته باشد[21] .

مفهوم دین :

معنای لغوی دین ، انقیاد ، خضوع ، پیروی اطلاعات و تسلیم است ومعنای اصطلاحی آن مجموعه عقاید ، اخلاق، قوانین و مقرراتی است که برای اداره فرد و جامعه انسانی و پرورش انسانها از طریق وحی وعقل در اختیار آنان قرار می گیرد
مشاهده متن کامل ...

اصول ‏تربیت در (با تکیه‏ بر قرآن‏ کریم)
درخواست حذف اطلاعات
اصول ‏تربیت در (با تکیه‏ بر قرآن‏ کریم)

چکیده

فعالیتهای تربیتی از جمله فعالیتهای اساسی است که در حیات فردی و جمعی انسان، تاثیری انکارناپذیر دارد. این فعالیتها برای تحقق اه مورد نظر، تابع اصل یا اصولی است. مشخص‏ اصول تربیت از جمله اقدامات اساسی است که باید قبل از هر کاری انجام پذیرد.
در این نوشته پس از بررسی بخشی از تعاریف و بحثهای ارائه شده توسط صاحبنظران تربیت و کتابهای موجود درباره تربیت ی، اصول تربیتی به عنوان "ریشه و بنیانهایی تعریف شده که در جریان تربیت لازم‏الاتباع بوده است و بسان دستورالعملی کلی، تمامی جریان تربیت را تحت سیطره و نفوذ خویش دارد" به‏گونه‏ای که در صورت تخطی از آنها، رسیدن جریان تربیت به هدف نهایی خودش دستخوش مخاطره می‏شود.
پس از ارائه تعریف اصل تربیتی به بررسی منابع اصل تربیتی پرداخته، و ضمن بررسی دیدگاه‏های گوناگون درباره وضعی یا کشفی بودن اصول تربیت، این نتیجه حاصل شده است که اصول تربیت ی از جهتی ح وضعی و از جهتی دیگر ح کشفی دارد؛ به عبارت دیگر اصول تربیت به لحاظ اینکه در قرآن، متون مذهبی و سایر منابع وجود دارد، موضوعه و به لحاظ اینکه در متون مذهبی باید به اکتشاف و است اج آنها پرداخت، مکشوفه است. در بخش بعدی نوشته، پس از طبقه بندی اصول تربیت به دو دسته عام و کاربردی، در نهایت چند اصل عام تربیتی معرفی شده و به اختصار مورد بحث قرار گرفته که عبارت است از: اصل کرامت، اصل مسئولیت، اصل عقل، اصل عدل ،اصل کمال‏جویی و اصل وسع.

 

 

مقدمه


اصول تربیت یکی از مقوله‏های بحث‏انگیز تربیت است؛ به‏گونه‏ای که افراد مختلف به‏دلیل در اختیار نداشتن تعریف و ملاک صحیحی از اصول، بحثها و مفاهیم گوناگون و نامتجانس تربیت را تحت عنوان اصول طبقه بندی کرده‏اند. لذا برای سر و سامان دادن به بحثهای پراکنده درباره اصول تربیت و به‏کارگیری اصول در تعیین اه ، روشها، محتوی و ارزشی فرایند تربیت، ارائه تعریفی دقیق از اصل تربیتی ضروری است.
این مقاله درصدد ارائه تعریفی جامع و مانع برای اصول تربیت ی است؛ به‏گونه‏ای که بتوان با بهره‏گیری از آن تعریف، اصول ارائه شده از سوی صاحبنظران را مورد نقد و بررسی قرار داد. به همین منظور ابتدا به بیان معنای لغوی اصل و سپس ضمن بیان معنای اصل تربیتی به تبیین معنای اصطلاحی آن می‏پردازد و با بررسی تعاریف صاحبنظران تربیت ی، تعریفی را از اصل تربیتی عرضه می‏کند. پس از آن منبع یا منابع اصل تربیتی مورد بحث قرار می‏گیرد و در نهایت مجموعه‏ای از اصول مورد قبول با بهره‏گیری از آیات قرآن کریم است اج و مورد بحث قرار می‏گیرد.
اصل چیست؟
واژه اصل در زبان فارسی معادل واژه انگلیسی principle است. "گاه مقصود از اصل، بیخ، بن و ریشه است و برای بحث درباره هر امری باید به ریشه و اساس واقعی آن توجه کرد. در این معنا اصل در مقابل فرع قرار دارد. گاه نیز اصل به معنای عینی و متحصّل در خارج است و از این لحاظ می‏توان از واژه اصیل در مقابل اعتباری سخن گفت‏وگاه نیز اصل به معنای حقیقت (در برابر باطل) است و در این استعمال اصیل در مقابل بدلی یا ناخالص به‏کار می‏رود.1
اصل در علوم چنین تعریف شده است: "اصیل عبارت از مجموعه تعمیمهایی است مبتنی بر مشاهدات که در محدوده خطاهای حسی، قطعی تلقی شده و دانشمندان اغلب آنان را معادل حقایق در نظر می‏گیرند."2 همچنین به رابطه بین مفاهیم که به‏واسطه تعمیمهایی توصیف می‏شود، اصول علمی اطلاق می‏شود.
در مفردات راغب اصل، چنین تعریف شده است:
اصل الشی‏ء ریشه و پایه هر چیزی است که اگر آن پایه و ستون در حال بلند شدن و بلندی توهم شود، نیروی خیال نمی‏تواند آن را تصور کند. از این رو خدای تعالی فرموده: اصلها ثابت و فرعها فی‏السماء (ابراهیم/24) که تصور کرانه با عظمت و بلندی آسمان هرگز به شه و تصور و خیال درنیاید.3
در قرآن کریم اصل در معنای ریشه و بنیان و اساس مورد استفاده قرار گرفته است. در آیه 64 سوره مبارکه صافات، این معنای اصل مدّ نظر است و می‏فرماید: "... اِنها شجرة ت ج فی اصل الجحیم...". مرحوم علامه طباطبایی در تفسیرالمیزان ذیل این آیه می‏نویسد: "... و جمله... وصف شجره زقوم است و اصل جحیم به معنای قعر جهنم است..."4 آیه دیگری که معنای ریشه و پایه را از واژه اصل افاده می‏کند این آیه است:
الم ترکیف ضرب الله مثلاً کلمة طیبة کشجرة طیبه اصلها ثابت و فرعها فی السماء تؤتی اُکلها کل حین باذن ربها..." (ابراهیم/24) مرحوم علامه طباطبایی ذیل این آیه می‏نویسد: "... اینکه فرمود "اصلها ثابت" معنایش این است که ریشه‏اش در زمین جای گرفته و با عروق خود در زمین پنجه زده است...".5
در آیه‏ای که مربوط به قطع نخلستان بنی نظیر به دستور اکرم (ص) است نیز اصل به معنای ریشه و پایه نخل که موجب استواری آن می‏شود، به‏کار رفته است. در آیه 5 سوره چنین آمده است: "ما قطعتم من لینة اوترکتموها قائمة علی اصولها فباذن الله و..." یعنی شما هیچ نخلی را قطع نمی‏کنید و هیچ یک را "س ا" نمی‏گذارید مگر به اذن خدا و همه اینها برای این است که خدا فاسقان را خوار کند..." منظور از س ا نگهداشتن نخل، باقی گذاشتن آن بر روی تنه و ریشه است که باعث می‏شود نخل استوار بماند.
ترکیباتی که از ریشه "اصل" ساخته شده است، نیز همین معنا را افاده می‏کند که از جمله می‏توان کلمه اصیل و کلمه آصال را نام برد. کلمه "آصال" جمع "اُصُل" و "اُصُل" خود جمع کلمه "اصیل" است. لذا آصال جمع الجمع کلمه "اصیل" به معنای پایان روز آورده شده است. در آیه 15 سوره مبارکه رعد چنین می‏خوانیم: "... و لله یسجد من فی السموات و الارض طوعاً و کرها و ضلالهم بالغدو و الآصال." مرحوم علامه طباطبایی ذیل این آیه شریفه چنین توضیح می‏دهد: ".. پس آصال جمع الجمع اصیل است و از این جهت این ساعت از روز، معین بین عصر و غروب آفتاب را آصال گفته‏اند که گویی ریشه و مبدأ شب است."6
در این نوشته با توجه به معنای لغوی و کاربرد آن در قرآن، واژه اصل به معنای ریشه و اساس تلقی می‏شود و مورد استفاده قرار می‏گیرد.
اصل تربیتی چیست؟
برای تشریح اصل تربیتی، پس از بیان معنای اصل باید به تبیین معنای واژه تربیت پرداخت و از آنجا که مفهوم تربیت در قرآن مدّ نظر است، باید به است اج این معنا از قرآن کریم مبادرت کرد. در قرآن کریم ریشه‏ای که بهترین و مناسبترین معنای واژه تربیت را افاده می‏کند ریشه "الرّب" یعنی "رب‏ب" است. "الرّب" در اصل به معنی تربیت و پرورش است یعنی ایجاد ح ی پس از ح ی دیگر در چیزی تا به حدّ نهایی و تمام و کمال آن برسد"7
واژه ربّ به‏طور مطلق برای خدا به‏کار می‏رود ولی در ح اضافه هم برای خدا و هم غیر او به‏کار می‏رود. مفردات راغب در ادامه بحث از واژه تربیت چنین شرح می‏دهد:
"گفته شده ربّانی منسوب به ربّان است یعنی دانشمند و راسخ در علم دین و عارف بالله) و نیز گفته‏اند ربّانی منسوب به واژه ربّ است که از مصدر است. پس ـ ربّانی ـ در این معنی یعنی منسوب به مصدر، ی است که علم و دانش را تکامل می‏بخشد؛ مثل حکیم و یا منسوب به خود اوست که در این صورت ربّانی یعنی ی که نفس خویشتن با علم پرورش می‏دهد که البته هر دو معنی (پرورش و رشد خویش با علم یا پرورش و رشد علم) تحقیقا ملازم یکدیگر است. زیرا ی که نفس و جان خویش را با علم پرورش می‏دهد در واقع علم و دانش را رشد داده است و ی که در راه تکامل عمل و دانش کوشید، خویشتن را با آن تربیت کرده است."8
تربیت به معنای فعالیتی تعاملی و دو جانبه است که بین مربی و متربی در جریان است و تا زمانی که متربی به هدف نهایی تربیت یعنی رشد و کمال دست یابد استمرار دارد. روشن است که مربّی برای ایجاد ح ی پس از ح دیگر نیازمند به اصول و ضوابطی است که موفقیت این فرایند تعاملی را تضمین کند. با توجه به معنای اصل یعنی ریشه و اساس می‏توان چنین نتیجه‏گیری‏کرد که اصل تربیتی، ریشه و بنیانی است که در جریان تربیت اجتناب‏ناپذیر است و به‏عنوان دستورالعملی کلی تمامی جریان تربیت را تحت سیطره و نفوذ خویش دارد و در صورتی که از آن تخطّی شود دستی به هدف دچار مخاطره جدّی می‏شود.
پس از بیان معنای اصل تربیتی بجاست که اصول تربیت را از دیدگاه صاحبنظران تعلیم و تربیت مورد بررسی قرار دهیم. امّا نکته‏ای که در بیان مفهوم اصل تربیتی و بررسی دیدگاه‏های صاحبنظران تعلیم و تربیت دراین زمینه، باید مورد توجه قرارداد، این است که حیطه و دامنه تأثیر اصول تربیت تا کجاست. ارائه پاسخی دقیق و قانع‏کننده به این سؤال تا اندازه زیادی ما را از گرفتار شدن در گرداب اختلاف نظرهای موجود درباره اصول تربیت مصون خواهد داشت. اگر جریان تربیت هدایت متربّی از سوی مربّی برای رسیدن به کمال مورد نظر خالق تلقی، و اصل نیز قاعده‏ای بنیادین و اجتناب‏ناپذیر برای این جریان تلقی شود، آنگاه اصل تربیتی ریشه و بنیانی خواهد بود که بر کل جریان تربیت از ابتدا تا انتها حاکم و ناظر است و به هیچ وجه و در هیچ موقعیتی امکان تخطی از آن وجود ندارد. از سوی دیگر اگر اصل را راهنمای عمل در تد ر تربیتی بدانیم، تلویحا پذیرفته‏ایم که بخشی از جریان تربیت ـ که شامل تعیین اه تربیتی است ـ از قلمرو شمول اصول خارج باشد و لذا اصولی این چنین را می‏توان اصول کاربردی تربیت نام نهاد، در حالی که اصول کلی و فراگیر تربیت را می‏توان اصول عام تربیت نامید.
در تعیین اه تربیت، یادآوری این نکته ضروری است که هدف نهایی و غایی جریان تربیت از سوی خالق انسانها تعیین شده ولیکن برای گام برداشتن و نزدیک شدن به‏سوی این هدف نهایی، تعیین هدفهای واسطه به مثابه ضرورت پله‏های نردبان برای صعود بر بلندی، ضروری است و اصول عام تربیت بر جریان تعیین این اه و سپس تعیین محتوی و روشهای لازم برای تحقق این اه حاکم و ناظر است. در حالی که اصول کاربردی به مراحلی پس از تعیین اه واسط اشاره دارد و صرفا شیوه و طریق رسیدن به اه تعیین شده را مشخص می‏سازد و خود در جریان انتخاب آنها هیچ نقشی ندارد. بدیهی است اگر ما به جریان تربیت واقع‏بینانه نگاه ضرورت وجود اصول عام تربیتی را با تمام وجود احساس می‏کنیم و نمی‏توانیم خود را از دقت و تعمق در تعیین اه واسطه‏ای تربیت از مسئولیت بی‏نیاز و مبرّی بدانیم. با توجه به این نکته است که نارسایی بسیاری از تعاریف ارائه شده برای اصول تربیتی روشن می‏شود. در اینجا چند تعریف ارائه شده با توجه به این تقسیم‏بندی مورد بحث و بررسی قرار می‏گیرد.
قدیمی‏ترین بحث در زبان فارسی درباره اصول تربیت به مرحوم هوشیار مربوط است. ایشان در این زمینه چنین نوشته است: " ... تعلیم و تربیت در حقیقت مجموعه منظمی است از رفتار و جز این نیست. پس در آموزش و پرورش در جستجوی اصل عمل و رفتار باید بود و علم آموزش و پرورش خود عبارت از شناسایی به مجموعه اصولی است که منشأ و مصدر رفتار آموزگار و دانش‏آموز می‏باشد و در ضمن عمل یعنی در حین آموختن، فرا گرفتن، هدایت و پرورش یافتن، آموزگار و شاگرد هر دو را به‏کار می‏آید. از این لحاظ بنابر نظر یکی از دانشمندان این فنّ علم آموزش و پرورش علم به اصول است و بس...".9
تعریف مرحوم هوشیار از تعلیم و تربیت عملی و کاربردی است و خارج از قلمرو رفتار معلم و شاگرد، چیز دیگری را در تعلیم و تربیت دخیل نمی‏داند و یا حداقل از ذکر آنها غفلت می‏ورزد. در هر صورت وی در تعریف خویش از تعلیم و تربیت و اصول آن، تعیین اه تربیتی را چنانکه باید و شاید مورد توجه قرار نمی‏دهد. لذا متناسب با دیدگاه ایشان، اصول ذکر شده بیشتر رنگ اصول کاربردی را دارد تا اصول عام. شاهد بر این مدعا تعریف ایشان از "روش" است که می‏نویسد: "اصل و روش یکی نیستند. مراد از روش در این مورد راه و طریقه‏ای است که میان اصل و هدف امتداد دارد و عمل تربیتی را منظم و موصل به هدف و منظور مربی می‏کند"10 لذا می‏توان گفت که اصول مورد نظر هوشیار، شیوه و طریقه تحققّ هدف را تعیین می‏کند و خود در تعیین هدف هیچ نقشی ندارد. گو اینکه اه باید در جای دیگر و توسط افرادی بجز دست اندرکاران تربیت تعیین گردد. ایشان در جای دیگر این نکته را با صراحت بیشتری چنین توضیح می‏دهد: "هر هدفی دارای اصل یا اصول مخصوص به خود است"11 پس اصول مورد نظر هوشیار اصول کاربردی است و جای اصول عام در جریان تربیتی مورد نظر ایشان همچنان خالی است. امّا هنگامی که وارد مرحله بیان اصول می‏شود، این ح کاربردی سلطه محض خویش را از دست می‏دهد و در مقابل هر اصل مأخوذه از رفتار، یک اصل مأخوذه از نظام ارزشی حاکم بر جامعه قرار داده می‏شود که علاوه بر تعیین روشهای تربیت به تعیین اه تربیت نیز چندان بی‏توجه نیست؛ مثلاً در مقابل اصل فعالیت از اصل کمال سخن می‏رود که براحتی نمی‏توان آن را از رفتار معلم و شاگرد است اج کرد، بلکه بیانگر اه ی برای جریان تربیت است. بعلاوه اصول سندیّت و اجتماع نیز دارای این ویژگی است و خارج از قلمرو آنچه در رفتار معلم و شاگرد قابل رؤیت و کشف است، به تعیین "باید"هایی می‏پردازد و این "باید"ها که برخاسته از دیدگاه‏های ارزشی جامعه است، نقش اه را ایفا خواهد کرد.
واژه‏نامه تعلیم و تربیت ذیل عنوان اصل تدریس، اصل را چنین تعریف کرده است "اصل عبارت از مفهوم یا تعمیمی است که به‏عنوان راهنمایی برای معلم در هدایت شاگردان در رسیدن به اه آموزشی ایفای نقش می‏کند"12 این تعریف نیز آشکارا اصول کاربری تربیت را مد نظر قرار داده است که در تعامل بین معلم و شاگرد ایفای نقش می‏کند.
شکوهی در بحث اصول آموزش و پرورش نیز این معنای خاص از اصل را مورد توجه قرار می‏دهد و چنین می‏نویسد: "اصول تعلیم و تربیت مربیان را به منزله ابزاری است که با استفاده از آن می‏توانند به موقع و در عین حال با روشن بینی کافی تصمیم بگیرند و وظایف تربیتی خویش را به‏نحو رضایت بخشی انجام دهند."13
شریعتمداری نیز تعریفی از اصل تربیتی ارائه کرده‏است که همین جنبه خاص از اصول تربیت یعنی جنبه کاربردی آنها را مورد توجه قرار داده است. ایشان در بحث درباره اصول تعلیم و تربیت چنین نوشته است: "اصول تعلیم و تربیت از نظر نگارنده مفاهیم، نظریه‏ها و قواعد نسبتا کلی است که در بیشتر موارد صادق است و باید راهنمای مربیان، معلمان، مدیران، اولیای فرهنگ و والدین دانش‏آموزان در کلیه اعمال تربیتی باشد..".14
باقری پس از بحث از معانی گوناگون اصل، اصل تربیتی را چنین تعریف کرده‏است: "... مقصود از اصل قاعده عامه‏ای است که می‏توان آن را به منزله دستورالعملی کلی در نظر گرفت و از آن به‏عنوان راهنمای عمل در تد ر تربیتی استفاده کرد"15 در این تعریف نیز از آنجا که به راهنمای عمل در تد ر تربیتی اشاره شده، کاربردی بودن اصول تربیت آشکارا قابل تشخیص، و تکلیف تعیین اه تربیتی روشن نشده است. ایشان اصولی را برای تربیت مطرح کرده است که برخی از آنها کمبود تعریف را برطرف می‏کند و به لحاظ طیف و دامنه تأثیر، اه واسط جریان تربیت را نیز دربر می‏گیرد، در حالی که برخی دیگر صراحتا به روشهای تربیت می‏پردازند و امکان ایفای نقش چندانی در تعیین اه تربیتی ندارند. لذا به‏نظر می‏رسد جدا این دو دسته از اصول، ایجاد تغییراتی را در تعریف اصل ایجاب کند؛ به عنوان مثال، اصول عدل و تعقل هم تعیین کننده روشها و محتوای جریان تربیت است و هم در تعیین اه تربیتی نقشی اساسی و انکارناپذیر دارد به‏طوری که در جریان هدفگذاری رعایت این دو اصل ا امی و اجتناب‏ناپذیر است. از سوی دیگر اصولی چون تذکر، فضل، سبقت و... در تعیین اه تربیتی نقشی ندارد و صرفا به مراحل بعدی تربیت یعنی روشها و محتوای تربیت ناظر است.
احمدی در بحث از اصول تربیت در ، اصل را زیر بنا و ریشه و بنیانی می‏داند که به هیچ وجه نمی‏توان از آن تخطی کرد.16 ایشان سپس اصول توحید، نبوت و عدل را به‏عنوان شاهد مثال ذکر کرده و برخلاف سایر افراد در بیان اصول تربیت ی، از اصول عام تربیت سخن گفته است. اگرچه صرف معرفی اصول عام کافی نیست و ارائه اصول کاربردی نیز ضرورت است، مع‏الوصف به لحاظ اینکه به اصول عام و تعیین‏کننده اه تربیت ی که نشأت گرفته از جهان بینی است، توجه کافی داشته، دیدگاه ایشان درخور توجه است.
در اینجا برای تبیین معنای اصل تربیتی، واژه‏های دیگری چون مبنا، هدف و روش را مورد توجه قرار می‏دهیم و تفاوت آنها را با اصل تربیتی به اختصار بررسی می‏کنیم.
مبانی تربیت مشتمل بر علوم و حوزه‏هایی از معرفت است که به‏واسطه آنها اطلاعات لازم برای تنظیم جریان تربیت به‏دست می‏آید. واژه نامه تعلیم و تربیت، مبانی تعلیم و تربیت17 را چنین تعریف کرده است: ".... مبانی تربیت عبارت از بخشی از برنامه درسی دوره تربیت معلم است که به مطالعه عوامل اجتماعی، نهادها و روابط بین آنها در آموزش رسمی می‏پردازد.
مطالبی نظیر تاریخ، اقتصاد، جامعه‏شناسی، روانشناسی، علوم‏ ، انسانشناسی، جغرافیا و فلسفه به‏عنوان مبنای بحث و مطالعه به‏کار می‏رود."18 شکوهی نیز درباره مبانی تعلیم و تربیت نوشته است که: "... مبانی تعلیم و تربیت از موقع آدمی و امکانات و محدودیتهایش و نیز از ضرورتهایی که حیات همواره تحت تأثیر آنهاست، بحث می‏کند...".19 وی مبانی تعلیم و تربیت را به دو دسته علمی و فلسفی تقسیم می‏کند. مبانی علمی آموزش و پرورش با توجه به ویژگیهای زیستی، اجتماعی و روانی مورد تربیت مشخص می‏شود. مبانی فلسفی آموزش و پرورش از ملاحظات اخلاقی و فلسفی مربوط به طبیعت آدمی و هدفها و غایات تربیت افراد است اج می‏شود. لذا بین اصل و مبنا تفاوت وجود دارد. اصل مشتمل بر نوعی راهنمای کلی است که بر تمام جریان تربیت حاکم و ناظر است در حالی که مبنا اغلب شامل یک یا چند رشته از معرفت بشری است که در ب شناختی بهتر از جریان تربیت و تعیین اصول مقتضی به ما کمک می‏کند. بدیهی است بدون مراجعه به مبانی صحیح نمی‏توان اصولی صحیح را برای جریان تربیت است اج کرد.
واژه دیگری که توضیح معنای آن در ارتباط با اصل تربیتی ضروری به نظر می‏رسد، هدف تربیتی است. هدف نقطه‏ای است که هر جریان تربیتی درصدد رسیدن بدان است. از آنجا که تربیت جریانی پویا و مستمر است و هر لحظه به ایجاد ح ی پس از ح ی دیگر اقدام می‏شود تا اینکه انسان به کمال نهایی نائل شود، لذا رسیدن به هر مرحله و ح می‏تواند نقطه‏ای تصور شود و نقش هدف را ایفا د. تنها پس از رسیدن به هر مرحله و ح است که هدف و مرحله بالاتری اهمیت می‏یابد و انسان را به کوشش و تلاش برای رسیدن بدان وا می‏دارد. این سیر سلسله مراتبی تا رسیدن به هدف نهایی تربیت ادامه دارد. لذا می‏توان به وجود دو دسته اه برای تربیت قائل شد: هدف نهایی و اه واسطه‏ای. هدف نهایی توسط خالق انسان تعیین می‏شود و مربی و متربی فقط باید آن را بشناسند و از طریق تعیین اه واسطه‏ای و روشهای مربوط، به تحقق آن اقدام کنند. اما در ارتباط با تعیین اه واسطه‏ای می‏توان دو دسته اصول تربیتی را ذکر کرد: دسته اول اصولی که تعیین اه واسطه‏ای را نیز دربر می‏گیرد و به اعتبار حاکمیت بر کل جریان تربیت، اصول عام تربیتی نام دارد. دسته دیگر اصولی است که به تعیین روشها و محتوای تربیتی برای رسیدن به اه تعیین شده می‏پردازد و خود در جریان هدفگذاری نقشی ندارد. این‏گونه اصول را می‏توان اصول کاربردی تربیت نام نهاد.
واژه دیگر در این زمینه، روش تربیتی است. منظور از روش تربیت، طریقه‏ای است که رسیدن جریان تربیت را به هدف مورد نظر میسر می‏سازد. معمولاً برای انجام دادن هر کاری به دستورالعمل و راهنمای عمل احساس نیاز می‏شود و اصل تربیتی در جریان رسیدن به هدف برطرف‏کننده چنین نیازی است. تفاوت عمده اصل و روش تربیتی در این است که اصل، دامنه‏ای وسیعتر دارد و می‏تواند در آن واحد بر چند روش گوناگون حاکم و ناظر باشد، در حالی که روش تربیتی، خاص موقعیت ویژه‏ای است و متناسب با موقعیت باید از روشهای خاصی برای رسیدن به اه تربیتی بهره جست. لذا اصل تربیتی (اعم از عام و کاربردی) دامنه‏ای وسیعتر دارد و دربر گیرنده روش تربیتی است.
منبع اصل تربیتی کجاست؟
در بیان معنای اصل تربیتی، اصل تربیتی به‏عنوان دستورالعملی تعریف شده است که کل جریان تربیت را تحت نفوذ خویش دارد و تخطی از آن موجب مخاطراتی جدی در رسیدن به اه خواهد شد. سؤالی که اکنون مطرح است این است که این اصول از کجا و چگونه اقتباس می‏شود. آیا چنانکه مرحوم هوشیار در اصول تعلیم و تربیت می‏نویسد، باید به تعمق و تفحص در رفتار یادگیرنده و یاددهنده پرداخت یا اینکه باید از منابع اطلاعاتی دیگری برای تعیین اصول بهره گرفت؟ به عبارت دیگر می‏توان این سؤال را مطرح کرد که اصول تربیتی موضوعه است یا مکشوفه؟ اگر موضوعه است چه ی صلاحیت وضع (برقراری) آنها را دارد و اگر مکشوفه است در کجا و چگونه باید به اکتشاف و پی‏جویی آنها پرداخت؟ آیا اصول را می‏توان به گروه‏هایی تقسیم کرد؟ اگر چنین تقسیم‏بندی از اصول وجود دارد آیا منبع است اج هر دسته از دیگری متمایز است یا خیر؟
نخست به بررسی معنای اصول موضوعه و اصل متعارفه می‏پردازیم. "اصول موضوعه مجموعه قضایا و احکام نظری است که بدون استدلال و برهان در علمی پذیرفته می‏شود تا مسائل آن حوزه علمی براساس آن اثبات شود؛ مثلاً اصل تربیت‏پذیر بودن انسان در علم آموزش و پرورش، اصل موضوعه است بدون اینکه این علم اساسا آن را اثبات کرده باشد. از سوی دیگر اصول متعارفه مجموعه قضایا و قضاوتهای روشن و قطعی است که تمام فعالیتهای هر علم بر آنها مبتنی است؛ مانند اصول مکانیک که خود در علم مکانیک اثبات می‏شود. این گونه قضایا در خود حوزه علمی به اثبات رسیده و به‏صورت قواعد و قوانین کلی در می‏آید.20
مرحوم هوشیار از جمله افرادی است که درباره موضوعه یا مکشوفه بودن اصول تربیت به بحث پرداخته است. وی بر این باور است که اصول تربیت به‏جای وضع ی بودن کشف ی است و از طریق ملاحظه رفتار معلم و شاگرد کشف می‏شود. وی در این زمینه چنین نوشته است: "... باید در زندگی فردی و جمعی نوع انسان مطالعه کرد و هدف تربیتی وی را معین ساخت و در هستی او نگریست تا اصولی را که برای ترقی او یعنی وصول به هدفهای مست ج از زندگی لازم است، کشف نمود و متوجه بود که اصول آموزش و پرورش وضع ی نیست بلکه از جمله اموری است کشف ی؛ چنانکه اصل وجود را و اصل معرفت را نیز وضع نکرده‏اند و به کشف آنها پرداخته‏اند، در آموزش و پرورش نیز باید به کشف اصول پرداخت"21
تقی پور ظهیر نیز در بحث از اصول، جنبه کشفی را مد نظر دارد و بر این باور است که برای کشف اصول تربیت باید به مطالعه درباره انسان، جامعه و نظریات فلاسفه و علما (بویژه در مورد هستی‏شناسی، معرفت‏شناسی و تحقیقات علوم زیستی و روانشناسی) پرداخت،22 در اینجا مرز کشف و وضع چندان روشن نیست. مع‏الوصف به‏نظر می‏رسد که بتوان ملاک این امر را فعالیت دست اندرکاران تربیت دانست؛ مثلاً هنگامی که مربّی به جستجو و تفحص در رفتار شاگرد می‏پردازد و یا از طریق علوم رفتاری ویژگیهای انسان را شناسایی می‏کند، در واقع نقش کاشف را دارد، در حالی که اگر او اصول را دست نخورده و در بست از زمینه‏های دیگر معرفت دریافت کند و آنها را در جریان تربیت به‏کار بندد، از اصول موضوعه استفاده کرده است.
روشن است که علم تربیت دارای مجموعه‏ای از اصول موضوعه است که از سایر حوزه‏های معرفت به رعایت گرفته شده و درواقع نقش مبانی تربیت، ارائه مجموعه‏ای از اصول موضوعه برای تربیت است. بعلاوه علم تربیت در جریان اجرا به اصولی دست می‏یابد که به‏دلیل اینکه در خود علم و از طریق تحقیقات تربیتی به‏دست آمده است، در زمره اصول متعارفه یا مکشوفه قرار می‏گیرد. لذا نمی‏توان با اطمینان قاطع اظهار داشت که اصول تربیت فقط یکی از این دو نوع است، بلکه به‏نظر می‏رسد در جریان تربیت از هر دو گروه، این اصول استفاده می‏شود.
سؤالی دیگر که باید بدان پاسخ داد این است که منبع اصول چیست. پاسخ این سؤال در مورد اصول کلی تربیت یعنی بدون هیچ‏گونه قیدی، مبانی تربیت و تحقیقات تربیتی است اما اگر در مورد تربیت ی این سوال مطرح بشود پاسخ تا اندازه‏ای متفاوت خواهد بود. در تربیت ی باید به بررسی و تفحص در متون ی پرداخت و براساس انسانشناسی ی، اصول تربیتی مربوط را است اج، و نمی‏توان به است اج اصول از رفتار مربی و شاگرد اکتفا کرد. چون که در تربیت ی به‏جای انسان موجود (فعلی) تکیه بر انسان مطلوب (آرمانی) است و از آنجا که انسان، جامعه، فلاسفه و علمای آرمانی وجود ندارد، نمی‏توان به کشف اصول (است اج اصول) از رفتار آنها اقدام کرد. این نکته بویژه در مورد اصول عام تربیت حایز اهمیت است. این اصول را قطعا باید از قرآن و سنت است اج کرد. از آنجا که قرآن قبل از هر چیز کتاب تربیت است، قطعا رهنمودهای کافی و جامعی در این زمینه خواهد داشت و انسان مورد نظر خداوند را ترسیم کرده است. لذا استناد به سایر منابع مذهبی نیز منوط به موافقت با نص قرآن کریم است. بدیهی است در مراجعه به متون دینی صحبت از کشف به معنایی که هوشیار مد نظر دارد چندان خالی از اشکال نیست. هوشیار بیشتر به کشفی بلاواسطه و مستقیم از رفتار افراد در جریان تربیت اشاره می‏کند. در حالی که تعمق در متون دینی و کشف اصول از آنها حداقل نوعی کشف با واسطه یا دست دوم است.
در هر حال اصول تربیت در به‏دلیل اجتهاد و استنباط افراد از متون دینی ح کشفی دارد و نه وضعی؛ اگرچه قبلاً از سوی خالق انسانها وضع شده و برای ابلاغ این وضع نیز تا اندازه لازم اقدام شده است و ارسال رسل در واقع برای ابلاغ وضع مورد نظر خداوند به بندگان بوده است. دلایلی که رجحان کشفی بودن اصول را بر وضعی بودن آنها به اثبات می‏رساند، اختلاف نظر صاحبنظران ی در برخی اصول است. چه اینکه اگر اصول جنبه وضعی داشت دیگر هیچ اختلاف نظری موجه تلقی نمی‏شد.
آنچه گفته شد بیشتر مربوط به اصول عام تربیت ی است و در اصول کاربردی تربیت علاوه بر متون و نصوص مذهبی و غور و تعمق در آنها می‏توان از نتایج تحقیقات تربیتی و سایر زمینه‏های معرفت نیز بهره گرفت. چه اینکه نمی‏توان تنها به کتاب و سنت استناد کرد و چه بسا بسیاری از روشها و جنبه‏های کاربردی در آن متون و منابع مورد تصریح قرار نگرفته باشند. احمدی در بحث از اصول تربیت معتقد است که اصول تربیت را باید از قرآن و حدیث است اج کرد. ایشان در این زمینه می‏نویسد: "... اصول تربیت در ، اصولی نیست که از بررسی نیازهای فردی و اجتماعی است اج شود. همچنین آنها از اصول موضوعه نیست که از سایر علوم اقتباس گردد. اصول تربیت در عبارت از مبانی و بنیانهای مورد نظر برای تربیت انسان است که باید زیر بنای همه فعالیتهای تربیتی قرار گیرد.."23 آشکارا روشن است که اصول مورد نظر ایشان اصول عام تربیتی است و نه اصول کاربردی تربیت.
اصول تربیت ی
همانگونه که در تعریف اصل تربیتی گفته شد، اصل تربیتی ریشه و بنیانی است که در جریان تربیت، اجتناب‏ناپذیر است و به عنوان دستورالعملی کلی، تمام جریان تربیت را تحت سیطره و نفوذ خویش دارد و در صورت تخطی از آن، رسیدن به هدف آرمانی تربیت، دستخوش مخاطره می‏شود. در این مبحث با در نظر گرفتن این معنای اصل تربیتی به معرفی چند اصل در تربیت ی می‏پردازیم. این اصول دارای ویژگی جامع و فراگیر است و سیطره و نفوذ آنها در تمام ابعاد نظام تربیتی ، ضرورتی اجتناب‏ناپذیر دارد. البته معرفی یک یا چند اصل عام تربیتی به منزله غفلت و نادیده انگاشتن اصول کاربردی نخواهد بود؛ چرا که پس از تعیین چهارچوب فعالیت و اه ، تعیین و هدایت روشهای اجرای تربیت در قلمرو اصول کاربردی تربیت است. در این نوشته شش اصل از اصول عام تربیت ی (کرامت انسان ـ مسئولیت انسان ـ تعقل و شه ورزی ـ عدل ـ کمال جویی و وسع انسان) معرفی و مورد بحث قرار خواهد گرفت.
لازم به ذکر است که این اصول علاوه بر اینکه در جریان تربیت، راهنمای عمل مربی در اتخاذ تد ر تربیتی است، در تعیین اه واسطه‏ای تربیت نیز دخ تام دارد و بدون رعایت آنها نمی‏توان هدفی واقع‏بینانه و مطلوب را تعیین و توصیه کرد.
1ـ اصل کرامت
در قرآن کریم شرافت و کرامت انسان را براحتی می‏توان از تشریح جریان خلقت حضرت آدم (ع) و فرمان سجده ملائکه در مقابل ایشان و اعطای مقام جانشینی خدا در روی زمین دریافت. انسان که این چنین از سوی خالق مورد احترام و تکریم قرار گرفته در جریان تربیت نیز باید همواره مورد تکریم باشد و از تعیین هر گونه هدف و روشی که منافی با این کرامت و شان والای اعطایی از سوی خداوند باشد اجتناب گردد.
از شرافت و کرامتی که خداوند ـ رب و مربی اصلی انسان ـ برای مخلوق خویش قائل شده است چنین برمی‏آید که این امر باید به عنوان یک اصل در جریان تربیت وی برای رسیدن به رشد نهایی و کمال و آ ین مرحله تربیت یعنی رسیدن به مقام قرب "ربوبی شدن" مورد توجه و دقت قرار گیرد. خداوند متعال در سوره مبارکه اسراء درباره کرامت انسان در جهان خلقت و علائم کرامت وی چنین می‏فرماید: ... و لقد کرمنا بنی آدم و حملنا هم فی البر و البحر و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلاً... (اسراء / 70) ترجمه: ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آنها را به مرکب برّ و بحر سوار کردیم (جهان جسم و جان را مس ایشان ساختیم) و از هر غذای لذیذ و پاکیزه آنها را روزی دادیم و بر بسیاری از مخلوقات خود برتری و فضیلت بزرگ بخشیدیم.
یکی از نشانه‏های کرامت و عظمت شأن انسان در تربیت ی این است که خداوند از روح خویش در وجود وی دمیده و به همین لحاظ وی را شایسته کرد فرشتگان دانسته است در سوره مبارکه حجر چنین می‏خوانیم : ... فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعواله ساجدین.....(حجر / 29) ترجمه: چون آن عنصرها را معتدل بیارایم و در آن از روح خویش بدمم همه (از جهت حرمت و عظمت آن روح الهی) بر او سجده کنید.
از جمله دیگر نشانه‏های کرامت و عظمت شأن انسان، رسیدن به مقام جانشینی خداوند در روی زمین است. در سوره مبارکه بقره می‏خوانیم : .... و اذقال ربک للملائکة انی جاعل فی الارض خلیفه. (بقره/30) ترجمه! به‏یاد آر آنگاه که پروردگار فرشتگان را فرمود، من در زمین خلیفه خواهم گماشت.
روشن است که جانشین و باید بین دیگران به بالاترین درجه احترام و ارزش از سوی اعطاکننده منصب جانشینی دست یافته باشد تا اینکه به آن منصب گماشته شود. خداوند متعال پس از خلقت انسان و متعادل ساختن وی و دمیدن روح خویش در او این استعداد و قابلیت را در انسان متحقق کرده و وی را بر این مقام گماشته است.
این اصل در جریان تربیت هم بر تمام عناصر جریان تربیت و هم بر مراحل آن ناظر است و نمی‏توان عنصری یا مرحله‏ای را تصور کرد که از این اصل بی نیاز باشد. در تدوین اه واسطه‏ای تربیت، کرامت و شرافت انسانی باید رعایت شود و هیچ هدف یا نقطه‏ای را نمی‏توان تعیین کرد که با کرامت و شأن انسان که اشرف مخلوقات و جانشین خداوند در روی زمین است منافی باشد. بعلاوه در تدوین محتوای تربیت، روش تربیت، استخدام ابزار تربیت و ارزشی میزان رسیدن به اه ، نیز این اصل باید مورد توجه و نصب العین باشد و هر گاه که این اصل مورد غفلت قرار گیرد، به تحقق هدف نهایی تربیت نمی‏توان امیدوار بود.
این اصل نه تنها در تمام زمینه‏های تربیت بلکه در تمام مراحل تربیت نیز کاربرد دارد و باید آن را در تمام مقاطع و مراحل سنّی مورد توجه و عنایت قرار داد. کودک دسال را باید به همان اندازه مورد احترام و تکریم قرار داد که جوان یا بزرگسال را. لذا در میزان احترام یا تکریم متربی در هیچ مقطع سنی تفاوتی نیست، بلکه آنچه متفاوت است چگونگی اعمال و اجرای این اصل بنیادی است. به‏طوری که کودک نیازمند نوعی خاص از احترام است در حالی که بزرگسال و یا جوان بودن نوع دیگری را ایجاب می‏کند. در این زمینه موقع‏شناسی مربی نوع و نحوه اجرای اصل کرامت را تعیین می‏کند ولیکن در هر حال نمی‏توان از آن چشم پوشید و کودک را به بهانه اینکه هنوز فاقد توانایی تشخیص خوب و بد است، بدون جلب علاقه و انگیزه به انجام‏دادن برخی امور مجبور کرد.
2ـ اختیار و مسئولیت انسان
انسان در دیدگاه ی حامل امانت الهی تلقی شده و مسئولیتی عظیم را بر دوش گرفته است. مسئولیت و امانتی که بنا به نص قرآن کریم، آسمانها و زمین از پذیرفتن آن ناتوان بوده‏اند ولیکن انسان به دلیل اینکه امکان و استعداد علم را دارد، آن را پذیرفته است. در قرآن کریم چنین می‏خوانیم : ....... انا عرضنا الامانة علی السموات و الارض و الجبال ف ن ان یحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه کان ظلوما جهولاً (احزاب/72)
ترجمه: ما آن امانت را بر آسمانها و کوه‏ها و زمین عرضه کردیم، پس آنها از تحمل آن خودداری د و ترسیدند و انسان آن را حمل کرد، چون انسان ستم پیشه و جاهل بود.
درباره اینکه امانت الهی چه بوده، احتمالات فراوانی مطرح شده است. مرحوم علامه طباطبایی پس از بررسی یکایک احتمالات، این امانت را "ولایت الهی" می‏داند و می‏فرماید: "مراد از عرضه داشتن این ولایت بر آسمانها و زمین و سایر موجودات، مقایسه این ولایت با وضع آنها و معنای آیه این است که اگر ولایت الهی را با وضع آسمانها و زمین مقایسه کنی خواهی دید که اینها تاب تحمل آن را ندارند و تنها انسان می‏تواند حامل آن باشد".24 در مورد اینکه گفته شده است که انسان قبول کننده این امانت ظلوم و جهول است، می‏فرماید: "ولیکن عین همین ظلم و جهل انسان مصحّح حمل امانت و ولایت الهی است. برای اینکه ی متصّف به ظلم و جهل می‏شود که شأنش این است که متصّف به علم و عدل باشد و گرنه چرا به کوه ظالم و جاهل نمی‏گویند."25
از تفاسیر چنین بر می‏آید که انسان به دلیل این استعداد وجودی خود تنها موجودی است که صلاحیت پذیرش و تحمل ولایت الهی را دارد و روشن است که پذیرش این امانت بزرگ مسئولیتی بزرگ را بر دوش انسان می‏افکند. جریان تربیت باید همواره به‏گونه‏ای سازمان یابد تا استعداد وجودی انسان در حفظ و نگهداری امانت الهی یعنی علم و عدل به بهترین وجه ممکن پرورش یابد و از در افتادن به ورطه ظلم و جهل در امان ماند.
در قرآن کریم همواره از مسئولیت انسان سخن رفته و بیان شده است که انسان مورد سؤال و بازخواست قرار خواهد گرفت. روشن است که مسئولیت باید در مقابل امری یا وظیفه‏ای باشد که به وی اعطا شده است، در غیر این صورت مسئولیت و پاسخگویی معنایی نخواهد داشت. لذا هر زمان که صحبت از مسئولیت و حساب پس‏دهی به میان می‏آید، منظور این است که فرد توانایی و استعداد انجام‏دادن آن امر را دارد و باید به انجام‏دادن آن مبادرت می‏کرده است. این نکته یعنی تناسب استعداد و آمادگی با مسئولیت را در سوره انبیا چنین می‏ی م : ..... قال بل فعله کبیرهم هذا فسئلوهم ان کانوا ینطقون... (انبیاء/63)
این آیه مربوط به داستان بت شکنی حضرت ابراهیم (ع) است. وقتی بت پرستان به آن حضرت گفتند: ای ابراهیم تو با خدایان ما چنین کردی؟ ابراهیم در مقام احتجاج گفت: "بلکه این کار را بزرگ آنها کرده است شما از این بتان سوال کنید، اگر سخن می‏گویند". از این احتجاج حضرت ابراهیم نتیجه گرفته می‏شود که پاسخگویی و مسئولیت، مست م نوعی توانایی و قدرت است و لذا بتهای بیجان از آنجا که توانایی انجام‏دادن هیچ کاری را ندارند، سؤال از آنها نیز بیهوده خواهد بود ولیکن آن حضرت برای اثبات ناتوانی آنها این پیشنهاد را مطرح فرمودند.
از جمله آیات دیگری که موضوع مسئولیت و حساب پس دهی انسان را گوشزد می‏کنند می‏توان به آیات ذیل اشاره کرد : .... ایحسب الانسان ان یترک سدی... (قیامت/14) ترجمه: آیا انسان می‏پندارد که او را مهمل از تکلیف و ثواب و عقاب گذارند (و غرضی در خلقتش منظور ندارند؟) یعنی اینکه آیا انسان فکر می‏کند به حسابش نمی‏رسند و عذاب نمی‏شود و از او بازخواست و سؤال نمی‏کنند. پاسخ به این سوال بر اساس امانت و مسئولیت الهی منفی است و وی باید پاسخگو باشد. قرآن کریم در این زمینه چنین آورده است : ..... و کل انسان ا مناه طائره فی عنقه و ن ج له یوم القیامة کتابا یلقیه منشورا (اسراء/13)
ترجمه: ما مقررات و نتیجه اعمال نیک و بد هر انسانی را طوق گردن او ساختیم (که ملازم و قرین همیشگی او باشد) و روز قیامت کت (که نامه عمل اوست) بر او بیرون آریم، در حالی که آن نامه چنان باز باشد که همه اوراق آن را یک مرتبه ملاحظه کند.
این آیه شریفه نیز اشعار می‏دارد که انسان باید پاسخگوی اعمال نیک و بد خویش باشد و جریان تربیت باید موقعیت لازم را برای ادای این تکلیف و مسئولیت فراهم آورد. در قرآن کریم بر ضرورت پاسخگویی تأکید شده و حتی خداوند متعال برای تأکید و اصرار بر آن قسم یاد کرده است. در ذیل، چند مورد از آیات در این زمینه را ملاحظه می‏کنیم: .... تالله لتسئلن عما کنتم تفترون... (نحل / 56)
ترجمه: البته آنچه از نیک و بد کرده‏اید از همه سؤال خواهید شد.
ثم لتسئلن یومئذ عن النعیم (تکاثر/ 8)
ترجمه: آنگاه از نعمتها (مانند مال و جاه و صحت و جوانی و عمر و نعمت بزرگ ولایت علی (ع) و غیره) شما را در آنجا باز می‏پرسند.
در سوره مبارکه صافات می‏خوانیم که فرموده است:
وقفوهم انهم مسئولون (صافات / 24)
ترجمه: آنجا نگهشان بدارید که باید بازخواست شوند.
بنا به گفته صاحب مجمع البیان معنای جمله وقفوهم این می‏شود که ایشان را نگه دارید و نگذارید بروند که باید بازخواست شوند. از سیاق استفاده می‏شود که این امر به بازداشت و بازخواست در سر راه جهنم صورت می‏گیرد..."26
لذا ملاحظه می‏شود که انسان باید پاسخگوی اعمالی باشد که در دنیا انجام داده و هدف از ذکر موارد مکرر مسئولیت وبازخواست در قرآن این بوده است که در تربیت انسان یعنی ربوبی ساختن و نزدیکتر و نزدیکتر ساختن وی به کمال نهایی مورد نظر احساس مسئولیت، امری ضروری و بنیادی است. این احساس مسئولیت باید از اندرون مربی و متربی بجوشد و سپس به اعمال فردی و اجتماعی ایشان سرایت کند.
اصل مسئولیت انسان، اصلی است که باید در تمامی بخشهای جریان تربیت و در تمام مقاطع و مراحل تربیت مد نظر قرار گیرد؛ به عنوان مثال: اصل مسئولیت در تعیین اه مقطعی تربیت باید همواره مد نظر باشد یعنی مربی و متربی باید در مورد چرایی هدف برگزیده شده، جوابگو باشند و هیچ عذری مبنی بر اینکه در جریان هدفگذاری مداخله‏ای نداشته‏اند، مسموع نخواهد بود. بعلاوه در روش تدریس، مربی و متربی هر دو مسئول هستند و هیچ کدام نمی‏توانند از زیر بار مسئولیت خطیر خویش شانه خالی ند. در ارزشی نیز باید مسئولیت متربی را در نظر داشت و متربی را شخصی مسلوب الاراده ندانست که فقط به اعمال مربی پاسخ گوید، خود هیچ دخ ی در امور نداشته باشد.
3ـ اصل عقل
اصل دیگری که می‏توان در تربیت ی از آن سخن گفت اصل عقل است؛ به این معنی که در هیچ کدام از عناصر جریان تربیت و در هیچ یک از مراحل تربیت نمی‏توان اصل عقل را نادیده گرفت و ملاک و مناط هر فعالیتی انطباق آن با اصول عقلانی است.
قرآن کریم بارها انسان را به تعقل و تفکر دعوت می‏کند و بسیاری از امور صرفا به‏دلیل اینکه زمینه ساز تعقل و تفکر بشود، توصیه شده است. گو اینکه رسیدن به تعقل و تفکر راه را برای رسیدن به اه بالاتر تربیت فراهم خواهد ساخت. از این زاویه می‏توان تعقل را به عنوان یکی از اه واسطه‏ای تربیت معرفی کرد. اما از آنجا که طیفی بسیار وسیع را تحت پوشش قرار می‏دهد و با قاعده مورد نظر ما یعنی عمومیت و ضرورت در کل جریان تربیت انطباق کامل دارد، می‏توان آن را به عنوان یک اصل بنیادین معرفی کرد. در این نوشته منظور از تعقل، تفکر جهت دار است؛ یعنی تفکری که مبتنی بر مجموعه‏ای از قواعد و مقررات باشد و این مقررات، منطقی بودن و وافی به مقصود بودن تفکر را تضمین، و آن را از خیالات و اوهام مجزا ند. کلمه عقل در لغت به معنای بستن وگره زدن است. به همین مناسبت ادراکاتی هم که انسان دارد و آنها را در دل دارد و پیمان قلبی نسبت به آنها بسته، عقل نامیده‏اند و نیز مدرکات واقعی آدمی را و آن قوه‏ای را که در خود سراغ دارد و به‏وسیله آن خیر و شر و حق و باطل را تشخیص می‏دهد، عقل نامیده‏اند."27
مرحوم علامه طباطبایی پس از بحث درباره انواع ادراکات انسان در مورد عقل چنین می‏نویسد: "و خدای عز و جل هم کلام خود را بر همین اساس ادا نموده، و عقل را نیرویی تعریف کرده که انسان در دینش از آن بهره‏مند شود و به‏وسیله آن راه به‏سوی حقایق معارف و اعمال صالح پیدا نموده و پیش بگیرد. پس اگر عقل انسان در چنین مجرایی قرار نگیرد و قلمرو عقلش به چهار دیوارهای خیر و شر دنیوی محدود گردد دیگر عقل نامیده نمی‏شود."28 پس عقل یعنی نیروی تمیز دهنده خیر و شر باید به عنوان اصلی در نظام تربیتی ی مورد توجه قرار گیرد، چونکه مسئولیت اصلی تربیت به عهده افراد دخیل در جریان تربیت یعنی یاد دهنده و یاد گیرنده (مربی و متربی) است و برای اینکه اینان بتوانند در هر مورد تصمیم درست را اتخاذ ند، باید از نوعی توانایی ?

مشاهده متن کامل ...

بررسی میزان بکارگیری روش های تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی
درخواست حذف اطلاعات
خداوند متعال در طول تاریخ ان زیادی را برای ارائه دین و تقویت دین داری انسان ها به منظور جلوگیری از انحراف بشر ارسال نموده است از طرف دیگر ان آسمانی نیز دعوت مردم به سوی خدا را در راس اه و برنامه های خود قرار داده اند مهمترین گام برای رسیدن به این اه تربیت افراد بشر به سمت اخلاق و دین است حتی در قرن بیست ویکم به بعد نیز علی رغم
دسته بندی معارف ی
فرمت فایل doc
حجم فایل 1153 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل 132
بررسی میزان بکارگیری روش های تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی مقطع راهنمایی

فروشنده فایل

کد کاربری 8044

فهرست مطالب

عنوان ..................................................................................... صفحه

چکیده

فصل اول : کلیات تحقیق

مقدمه......................................................................................... 2

بیان مسئله.................................................................................... 4

اهمیت و ضرورت موضوع.............................................................. 5

اه پژوهش.............................................................................. 7

سوالات پژوهش............................................................................. 8

تعاریف واژه ها و اصطلاحات............................................................ 9

تعاریف نظری............................................................................... 9

تعاریف عملیاتی .......................................................................... 12

روش تحقیق................................................................................ 13

فصل دوم : پیشینه تحقیق و ادبیات تحقیق

مقدمه........................................................................................ 15

بخش اول................................................................................... 17

موضوع تربیت............................................................................ 17

ارزش و اهمیت تربیت................................................................... 17

جایگاه تعلیم و تربیت...................................................................... 18

هدفهای تربیت در ................................................................... 19

اصول و مبانی وروشهای تربیت........................................................ 21

مفهوم دین................................................................................... 25

فلسفه و ضرورت دین..................................................................... 25

اهمیت تربیت دینی........................................................................ 25

زمان تربیت دینی.......................................................................... 28

طریق آموزش دینی........................................................................ 33

اصولی در تربیت دینی.................................................................... 34

آسیب شناسی تربیت دینی................................................................. 35

موانع تربیت دینی نسل نوجوان در نهاد خانواده...................................... 36

موانع تربیت دینی نسل جوان در نهاد جامعه.......................................... 37

موانع تربیت دینی نسل نوجوان در نهاد نظام آموزشی.............................. 38

بخش دوم................................................................................... 39

آشنایی با نهج البلاغه...................................................................... 39

ضرورت تربیت از دیدگاه نهج البلاغه................................................. 41

امکان تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 44

تربیت پذیری انسان از دیدگاه نهج البلاغه............................................. 45

ارزش تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 46

هدفداری تربیت ازدیدگاه نهج البلاغه................................................... 47

ضرورت شتاب در تربیت نوجوان از دیدگاه نهج البلاغه........................... 50

عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه......................................... 52

وراثت....................................................................................... 52

محیط ...................................................................................... 53

محیط جغرافیایی........................................................................... 54

سختیها و شداید............................................................................. 55

کار........................................................................................... 55

عوامل ماورای طبیعت.................................................................... 56

اراده انسان.................................................................................. 56

مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه..................................................... 57

مبانی هستی شناسی ( معرفت به خداوند ، به دین و جهان آ ت ) ............... 57

مبانی انسان شناختی ( عقل ، اراده ، تاثی ذیری ... )................................ 58

اصول تربیتی از دیدگاه نهج البلاغه .................................................. 62

اصل اعتدال................................................................................ 62

اصل تدرج و تمکن ..................................................................... 62

اصل تسهیل و تیسر....................................................................... 63

اصل زهد ................................................................................. 63

اصل تعقل................................................................................... 64

اصل تفکر.................................................................................. 64

اصل تدبر................................................................................... 65

اصل کرامت................................................................................ 65

اصل عزت.................................................................................. 65

روشهای تربیتی از دیدگاه نهج البلاغه.................................................. 66

روش الگویی............................................................................... 66

روش محبت .............................................................................. 67

روش تذکر ................................................................................ 67

روش عبرت .............................................................................. 68

روش موعظه ............................................................................. 68

روش تشویق و تنبیه ..................................................................... 69

روش توبه................................................................................... 70

روش ابتلاء و امتحان..................................................................... 72

روش مراقبه و مطالبه..................................................................... 73

بررسی نمونه عملی در سیره علی (ع)............................................ 74

نامه 31 نهج البلاغه سفارشات علی (ع) به فرزندش حسن مجتبی (ع) 74

پیشینه نظری تحقیق ( تحقیقات انجام شده در داخل کشور )......................... 81

فصل سوم : روش اجرای پژوهش

مقدمه........................................................................................ 87

جامعه........................................................................................ 87

نمونه ....................................................................................... 87

روش اجرای پژوهش..................................................................... 87

روش جمع آوری اطلاعات............................................................... 88

طرح پژوهش............................................................................... 88

فصل چهارم : یافته های پژوهش

مقدمه........................................................................................ 91

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع اول راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 92

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع دوم راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 110

معرفی سیر تربیتی کتاب دینی مقطع سوم راهنمایی و بیان هدف محتوا و روش 125

یک نگاه کلی به مباحث تربیتی علی (ع) و نمودار توصیفی................. 142

پاسخ به سوالهای پژوهشی.............................................................. 147

فصل پنجم : نتایج و پیشنهادها

بیان مسئله ، روش و یافته ها به صورت خلاصه.................................... 153

نتیجه گیری .............................................................................. 155

محدودیتهای تحقیق........................................................................ 157

پیشنهادها................................................................................... 158

فهرست منابع.............................................................................. 160

فهرست نمودارها

نمودار (1) عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه.......................... 143

نمودار (2) مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه ..................................... 144

نمودار (3) اصول تربیت از دیدگاه نهج البلاغه .................................... 145

نمودار (4) روش های تربیت از دیدگاه نهج البلاغه................................ 146


فهرست نمودار صفحه

نمودار (1) عوامل موثر در تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (2) مبانی تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (3) اصول تربیت از دیدگاه نهج البلاغه

نمودار (4) روشهای تربیت از دیدگاه نهج البلاغه


چکیده تحقیق :

خداوند متعال در طول تاریخ ان زیادی را برای ارائه دین و تقویت دین داری انسان ها به منظور جلوگیری از انحراف بشر ارسال نموده است از طرف دیگر ان آسمانی نیز دعوت مردم به سوی خدا را در راس اه و برنامه های خود قرار داده اند مهمترین گام برای رسیدن به این اه تربیت افراد بشر به سمت اخلاق و دین است . حتی در قرن بیست ویکم به بعد نیز علی رغم پیشرفت های علمی و تکنولوژیکی میل به پرسش در وجود انسان ها شعله می کشد و قیام ها و جنگهای زیادی بر سر مساله دین و مذهب به وقوع پیوسته و یا در حال وقوع است . برای قرارگرفتن گرایش فطری انسانها به سمت خدا و دین « شیوه آموزش و تربیت دینی توسط والدین و نظام آموزشی مهمترین و موثرترین راه برای نیل به این مقصود است . »

در نظام آموزشی برای تربیت دینی عوامل بسیاری دخیل هستند مانند رفتار و منش معلم ، شیوه تدریس ، محتوای تدریس .... و ما در بین این عوامل کتب دینی مقطع راهنمایی را انتخاب نمودیم تا ببینیم چه میزان از شیوه های تربیتی علی(ع) برای تربیت دینی نوجوان در آن استفاده شده است .

در این راستا فصل اول شامل بیان مسئله ، اهمیت و ضرورت موضوع ، بیان اه ، سوالات پژوهش و تعریف واژه ها می باشد و فصل دوم به دو بخش تقسیم می شود که بخش اول شامل موضوع تربیت ، هدفهای تربیت در ، ارزش و اهمیت تربیت ، اصول و مبانی و روشهای تربیت ، دین ، فلسفه و ضرورت دین ، اهمیت تربیت دینی ، زمان تربیت دینی ، طریق آموزش دینی ، اصولی درتربیت دینی ، آسیب شناسی دینی و بخش دوم به معرفی نهج البلاغه و ضرورت تربیت از دید نهج البلاغه ، عوامل موثر در تربیت ، اصول و مبانی روشهای تربیتی از دید نهج البلاغه می باشد و سپس یک نمونه عملی یعنی قسمتـی از نـامـه 31 نهج البلاغه و در انتهای این بخش به پیشینه نظری تحقیق اشاراتی داشته است .

در فصل سوم به روش اجرای پژوهش نگاهی داشته که از روش مطالعاتی و توصیفی استفاده گردیده است.

و در فصل چهارم نیز به بیان اه ، محتوا و روشهای تربیتی کتب دینی پرداخته شده و میزان بکارگیری روشهای تربیتی نوجوانان درکتب دینی را بررسی و در انتهای فصل نمودارهای توصیفی از مطالب جمع آوری شده را ارائه و به سوال های پژوهش پاسخ داده شد است .

و در فصل پنجم بعد از ذکر بیان مسئله ، روش یافته ها به صورت خلاصه بیان شده است که حاصل آن این است که از بین 9 روش تربیتی است اج شده از نهج البلاغـه 6 روش درکتب دینی می باشد (روش الگویی، محبت ، تذکر ، موعظه ، عبرت ، تشویق و تنبیه ) و 3 روش که روش عملی تر می باشد یافت نشد ( روش توبه ، ابتلا و امتحان، مراقبت و محاسبه ) و در پایان این فصل به پیشنهادها و محدودیتهای تحقیق اشاره شده است .

مقـدمه :

تـوجـه بـه دیـن ودیـنداری همواره به عنوان یکی ازمسائل مهم مطرح بوده و می باشد و به عبارت بهتر می توان گفت که همراه با هبوط حضرت آدم ابولبشر (ع) ، به کره خاکی دین و دینداری نیز آغاز شد و همواره در طول حیات بشر در زندگی انسان ها حضور داشته است و آنچنان این موضوع از اهمیت برخوردار بوده که خداوند متعال ان زیادی را برای ارائه دین و تقویت دینداری انسان ها همچنین جلوگیری از انحراف بشر به طرف دین باطل ارسال نموده است و این خود بیانگر اهمیت این موضوع مهم می باشد .

از طرف دیگر باید توجه داشت که هرچیزی که در طول حیات بشر استمرار داشته باشد نشان دهنده نیاز فطری آدمی به آن است در اهمیت دین و دینداری باید افزود که در طول تاریخ قیامها و جنگ های زیادی بر سر مسئله دین و دینداری به وقوع پیوسته و بسیاری از انسان ها جان خود را نیز در راه دین و بـرای بـاورهای مـذهـبی خود فدا نموده اند که قیام عاشورا و شهادت حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام و 72 نفر از یاران فداکارش به عنوان مهمترین نمونه ی این قیام ها می باشد .

حسین علیه السلام مهمترین هدف خود را از این قیام حفظ دین جد خود حضرت محمد (ص) اعلام داشته و این قیام آن چنان اهمیت دارد که به عنوان الگو و سرمشق برای سایر قیام ها می باشد .

در عصر کنونی نیز مهمترین علت افزایش نابهنجاری های اجتماعی فاصله گرفتن بشر از دین می باشد و صاحب نظران و شمندان تنها راه وج از بن بسـت هـای فـرهنـگی و اخلاقی را احیا و بازگشت مجدد بشر به سوی د ین می دانند .

از طرف دیگر آموزش دینی ک ن، نوجوانان و جوانان نیز همواره به عنوان یکی از دغدغه ها و مسائل مهم بعضی از خانواده ها ، نظام آموزشی و جامعه ی بوده و می باشد .

موضوع و مسئله تربیت دینی و راههای بهبود نگرش نسل جوان نسبت به معانی و مفاهیم دستورات دینی آن چنان دارای اهمیت است که به عنوان یکی از مهمترین اه نظام تعلیم و تربیت ی می باشد . اما متاسفانه تاکنون یک عزم و اراده ی جدی برای دستی به میزان تحقق این هدف مهم وجود نداشته و همچنین آسیب شناسی دقیقی از روشهای به کارگرفته شده توسط والدین و نظام آموزشی انجام نپذیرفته است .

حال با توجه به ضعفهای موجود در تربیت دینی نوجوانان در مدارس بر آن شدیم تا با تکیه بر نهج البلاغه و استفاده از روشهای تربیتی و الگوهای رفتاری آن یگانه ، بشریت باب علم نبی ، پدر بزرگوار ان معصوم علیه السلام به بررسی کتب دینی مقطع راهنمایی پرداخته و ببینیم تا چه میزان از شیوه های تربیت دینی علی (ع) در کتب دینی استفاده شده است .

بیان مسئله

با توجه به مشکلات و انحرافات اخلاقی و دینی نوجوانان در دهه اخیر بکارگیری روش و الگوهای دینی درست و کامل برای رفع مشکلات وبرطرف نمودن موانع و هدایت صحیح آنان امری ضروری می باشد از جمله این شیو ه ها و الگوی صحیح راه یافت در مسیر شناخت شیو ه های تربیتی علی (ع) به عنوا ن یک انسان کامل و یک الگوی تمام نمای انسانیت می باشد و معرفی این بزرگوار و بیان و گفتار و شیو های تربیتی ایشان در مسیر تربیتی دینی نوجوانان که می تواند راه گشایی بزرگ و هدایت گر در امر تعلیم و تربیت صحیح و کامل دانست .

دراین تحقیق سعی محقق بر آن است که موارد ذیل را مورد بررسی قرار دهد :

1- اهمیت و ضرورت تربیت دینی و مذهبی نوجوانان در عصر حاضر

2- دیدگاه علی (ع) در تربیت نوجوانان

3- دیدگاه علی (ع) در بحث تربیت ( مبانی ، اصول ، روشها )

4- میزان بکارگیری این روش در کتب دینی مقطع راهنمایی

سوال 4 در حقیقت مسئله اصلی تحقیق و پژوهش ما می باشد که درکتب دینی مقطع راهنمایی چه میزان از روشهای علی (ع) استفاده گردیده است .

اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش

چنانچه اه مشترک همه انبیاء الهی ، مورد بررسی و دقت نظر قرار گیرد مشخص می شود که موضوع تربیت دینی و اخلاقی از عالی ترین اه و وجه مشترک تعالیم همه فرستادگان الهی بوده است و این مهم همواره در کتب آسمانی مورد تاکید قرار گرفت و تکرار کلمه تقوا در قرآن کریم به عنوان کامل ترین کتاب آسمانی ادعای فوق را تایید می کند .

از سوی دیگر تربیت دینی و اخلاقی و همچنین تربیت اجتماعی ک ن و نوجوانان و جوانان از مهمترین اه و آرمان های خانواده ها و همچنین از مهمترین اولویت های نظام تعلیم و تربیت است . اما باید توجه داشت که تربیت اجتماعی خود تحت الشعاع تربیت دینی و اخلاقی نسل جوان می باشد زیرا فردی که دارای تربیت دینی و اخلاقی باشد مسلما ٌ نسبت به ارزشها و هنجارهای اجتماعی نیز پایبند ی لازم را خواهد داشت و در آن هنگام می توان به کاهش نابسامانی ها و ناهنجاری های اجتماعی نیز امید بست از این رو هرگونه تحقیق و تلاش در جهت تربیت دینی و اخلاقی نسل نو به طورمستقیم بر تربیت اجتماعی آنان نیز تاثیر گذار خواهد بود .

از زاویه دیگر باید گفت یکی از مسائل مهم فرهنگی در سالهای اخیرمسئله هجوم فرهنگی بیگانگان در جهت تضعیف باورها و ارزشهای دینی و مذهبی نسل جوان می باشد و در هجوم فرهنگی باید نگاه کرد که نوک پیکان مهاجم به طرف کیست ؟

بطور مسلم باورها و ارزشهای دینی نسل جوان یکی از مهمترین اه مهاجمین می باشد و موثرترین را ارها تقویت باورها و ارزشهای دینی نسل جوان می باشد باید یاد آور شد که اهمیت و نقش نسل جوان در فردای این مرز و بوم بر ی پوشیده نیست و به عبارت بهتر اداره فردای کشور به دست نسل جوان امروز س خواهد شد .

تاسف بار اینکه هم والدین و هم نظام آموزشی و سایر نهادهای اجتماعی موثر از یک سو فرصت طلایی در سنین تاثیر گذاری بر تربیت دینی و اخلاقی نسل نو را از دست داده و از سوی دیگر از بکارگیری از پتانسیل و استعداد ک ن ، نوجوانان و جوانان در جهت جستجوگری و دریافت مفاهیم و ارزشهای دینی ناتوانند .

شکل گیری هویت دینی و تقویت باورهای مذهبی نسل جوان موجب می شودکه در هجوم فرهنگی زود فرهیخته فرهنگ بیگانه نشوند و در برابر آن مقاومت وایستادگی کنند . از این رو موثرترین راه تضمینی برای جلوگیری از سلطه بیگانگان در آینده این مرزو بوم نیز تقویت باورهای دینی و مذهبی نسل جوان می باشد البته همانطور که قبلاٌ اشاره شده که چه مسوولیت تربیت دینی و اخلاقی نسل جوان تنها بر عهده نظام آموزشی نیست و نهاد خانواده و جامعه نیز بزرگترین مسوولیت را نسبت به این مهم دارند اما نظام تعلیم و تربیت به لحاظ این که به طور رسمی مسوولیت تربیت و هدایت نسل نو را بر عهده دارد چنانچه از این فرصت های استثنایی و تا زمانی که ک ن و نوجوانان در اختیار و در دایره نظام تعلیم و تربیت قرار دارند نتواند بهره لازم را ببرد به طور قطع در ایفای رس مهم خود کوتاهی نموه است زیرا با افزایش سن و سال ک ن و نوجوانان و هم مقاومت شان در برابر تعلیم و تربیت پذیری افزایش خواهد یافت وهم با وج افراد از دایره نظام تعلیم و تربیت فرصت طلائی برای هدایت و تربیت دینی و مذهبی نسل جوان را از دست خواهد داد.

اه پژوهش

اه کلی :

1- « بررسی میزان بکارگیری روشهای تربیت دینی نوجوانان از منظر نهج البلاغه در کتب دینی مقطع راهنمایی »

2- ارائه پیشنهاد ها بر اساس یافته های پژوهش به برنامه ریزان و دست اندرکاران نظام تعلیم و تربیت به منظور عمق بخشیدن به شناخت دینی دانش آموزان و افزایش روحیه دینداری و تعهد و زام عملی آنان نسبت به و انقلاب به عنوان هدف غائی این تحقیق . چرا که رعایت و ا ام آن ما را در رسیدن به جامعه ای ایده آل و امت نمونه ی کمکی شایان می نماید و هدف دیگر از انجام این تحقیق مشخص امکانات و امتیازات بی شمار سیـره تربیتی علی (ع) در نهج البلاغه است و بررسی این مساله که چگونه می تواند در تحقق نظام مطلوب و مورد نیاز جامعه ی موثر واقع گردد .

اه جزئی :

1- بررسی دیدگاه علی (ع) در تربیت دینی نوجوانان

2- بررسی دیدگاه علی (ع) نسبت به ابعاد تربیت دینی نوجوانان

3- بررسی دیدگاههای علی (ع) در مورد روشهای ترتیب دینی نوجوانان

4- بررسی دیدگاههای علی(ع) در مورد عوامل موثر در تربیت دینی نوجوانان

5- بررسی میزان بکارگیری روشهای ترتیبی علی (ع)درکتب دینی مقطع راهنمایی .

سوالات پژوهش

1 - تربیت دینی درسن نوجوانی از دیدگاه نهج البلاغه چه جایگاهی دارد ؟

2- ابعاد تربیت دینی از دید نهج البلاغه چگونه است ؟

3- روشهای تربیت دینی در نهج البلاغه چگونه است ؟

4- عوامل موثر در تربیت نوجوان از دیدگاه نهج البلاغه چیست ؟

5- میزان استفاده روشهای تربیت دینی نهج البلاغه در کتب دینی چگونه است ؟

تعاریف نظری

دین :

مجموعه ی تعالیم و دستورات نشات گرفته از خداست که از طریق وحی به ان ابلاغ شده تا بگوش مردم برساند و آنها را به رعایت و عمل تشویق کند [1].

مذهب : مذهب شامل مجموعه ای از باورهاست و این باورها خود توسط کلمات بیان می شود ، یعنی به صورت شه ای در می آیند که کم و بیش شکل دستگاه فکری به خود گرفته و فقط با اعمال که مظاهر باورها و شیوه های تجدید نظر هستند زنده می ماند و مشخص می گردد[2].

تربیت :

تربیت در لغت به معنی نشو و نما دادن ، زیاد و برکشیدن و مرغوب یا قیمتی ساختن است . در معنی اخیر تربیت از ح راط و تفریط بیرون آوردن و به حد اعتدال سوق دادن می باشد[3] .

تربیت پرورش دادن استعدادهاست. استعدادهایی که بالقوه در یک جاندار وجود دارد و به وسیله تربیت باید آن ها را به فعلیت در آورده و رشد داد و از همین جا معلوم می شود که تربیت باید تابع فطرت مـوجـود بـاشـد و نمـی شـود مـوجـود را بـرخلاف فطرت آن رشد داد . این نوع تربیت را در خصوص انسان از طریق علم اخلاق انجام می دهد در واقع تربیت انسانی یعنی رشد اخلاقی انسان بر مبنای نظارت او[4] .

تربیت :

تربیت دینی مجموعه دگرگونی هایی است که در عقیده فرد به منظور ایجاد نوعی خاص از عمل و رفتارکه متکی به ضوابط مذهب باشدانجام می شود. به عبارت دیگر در سایه ی دگرگونی هایی که در فکر و عقیده افراد ایجاد می گردد ، اخلاق ، عادات آداب و رفتار ، روابط فردی و اجتماعی شخص به صورت مذهبی وشرعی شکل می گیرند و مذهب به عنوان عامل مسلط بر زندگی و جنبه های آن خود نمایی می کند[5] .

درتعریف دیگراز تربیت دینی از خسرو باقری می خوانیم[6] .

تربیت دینی در مفهوم اصیل آن به این معناست که تدین ، در ارتباطی از نوع تربیت در د شکل بگیرد به عبارت دیگر اعتقادات دینی ، تجربه درونی ، در ارتباط با خدا ، زام درونی نسبت به سخن خدا و عمل به مقتضای آن ، باید بستر تبیین عرضه معیارها ، تحرک درونی و نقادی جریان یابد . تربیت دینی باید با همین ویژگیهای اصیل خود در قرن بیست و یکم و چالشهای آن جلوگر شود ، پیراستن تربیت دینی از تلاشهای شبه تربیتی یا بد فهمی های ما از دین امکان توفیق تربیت دینی را در برابر چالشهای این قرن فراهم می کند .

کتب دینی :

منظور کتابهای فرهنگ ی و تعلیمات دینی سه مقطع راهنمایی می باشد . در حقیقت عبارت است از محتوای تحت عنوان کتاب فرهنگ ی و تعلیمات دینی دوره راهنمایی تحصیلی که از سوی دفتر برنامه ریزی تالیف کتب درسی تهیه و توسط شرکت چاپ ایران در اختیاردانش آموزان دوره راهنمایی به تفکیک پایه قرار می گیرد .

نوجوان و جوان :

مراحل سنی مختلف در حیات انسانها میزان رشد و فعالیتهای جسمی و فکری در هر مرحله مورد توافق و قبول همه محققین چون روانشناسان ، جامعه شناسان و... نیست و دارای تفاوتهایی می باشد . برای این تحقیق تقسیمات سنی را به صورت زیر در نظر گرفته ایم .[7]

کودکی از آغاز تا پایان 12 سالگی

ازپایان12سالگی تا 16 سالگی نوجوانی پسران

نوجوانی

از پایان 10 سالگی تا 14 سالگی نوجوان دختران

سن 16 تا 18 دوران بلوغ پسران

بلوغ

سن 14 تا 16 دوران بلوغ دختران

جوانی سن 18 تا 25 دوران جوانی پسران و دختران

میان سالگی سن 25 تا 40 دوران میان سالی برای زن و مرد

بزرگسالی سن 40 تا 60 سالگی

پیری سن 60 به بعد دوران پیری و کهولت

دوران نوجوانی و جوانی هرکدام نسبت به دوران قبل خود مرحله ی مستقلی از حیات محسوب می شوند دوره ای که به علت وجود تمایلات مختلف و متضاد عده ای از محققین هنوز آن را دوران مبهم زندگی می شمارند .

دوران نوجوانی و بخصوص مرحله بلوغ را ولادتی تازه ذکر می کنند از آن بابت ویژگیهای آن بگونه ای است که گوئی رابطه ی بین این فرد با دنیای سابقش وجود ندارد . در تعبیر گرامی مان " شبه من الجنون" آمده و المومنین (ع) آن را "سکر الشباب" یا مستی جوانی تعبیر کرده است

تعاریف عملیاتی

دین : دین مجموعه عقاید ، اخلاق و قوانین و مقرراتی است که برای اداره فرد و جامعه انسانی و پرورش انسانها از طریق وحی و عقل در ا ختیار آنان قرار دارد .

تربیت : در این تحقیق منظور از تربیت فعالیتهای آموزش و پرورش به منظور آماده سازی و رشد و بالندگی انسان برای ارتقاء سطح آگاهی های و بینش مناسب نسبت به خود جامعه ، هستی و مبدأ آفرینش می باشد .

تربیت دینی : منظور از تربیت دینی دین فرد در چهارچوبی پرورش یافته باشد و رشد یافته باشد که خود را مقید به رعایت عقاید، اخلاقیات و احکام و مقررات مربوط به دین بداند .

کتب دینی : منظور کتب دینی سه مقطع راهنمایی می باشد .

نوجوان : منظور گروه سنی راهنمایی و ابتدای دبیرستان می باشد .

روش تحقیق

این تحقیق از نوع تحقیق نظری می باشد و روش بکارگرفته شده در این تحقیق نظری به صورت توصیفی – تحلیلی می باشد که ب ایه مطالعات کتابخانه ای و روش فیش برداری استوار است .

سعی و تلاش محقق براین است که با استفاده از نهج البلاغه و کتب تفاسیری مربوط به آن و کتب تالیف شده پیرامون تربیت از دیدگاه علی (ع) ، روشهای تربیتی از منظر علی (ع) را یافته است اج نموده و به بررسی آنها در کتب دینی پرداخته شود .

مقدمه :

بحث تربیت انسان تاریخی به درازای خلقت بشر دارد . هم زمان با آفرینش حضرت آدم (ع) تربیت او توسط خداوند متعال آغاز گردید وحکمت را پروردگارجهانیان به وی آموزش داد و طریق هدایت و سعادت را خداوند به آدم (ع) نشان داد . بعد از او نیز پیام آوران الهی آمده اند تا انسانها را تربیت کنند .

در هیچ زمانی انسان بدون مربی نبوده زیرا انسان موجودی است که همه جهاتی که در عالم است در او نیز وجود دارد منتها به طور قوه است و در حد استعداد می باش ی برای اینکه این استعدادها فعالیت پیدا کنند باید مربی باشد تا زمینه های چنین تحولی را فراهم کند و انسان را از مرتبه اسفل به اعلا بکشاند واز ظلمات حیوانیت به نور انسانیت برساند .

تربیت در سنت پیام آوران الهی وج از ظلمات به سوی نور است و کتاب انبیاء ، کتاب تربیت انسان است . بنابراین تربیت انسان همزاد با پیدایش انسان است و اگرانسان تربیت صحیح شود منشاء همه چیز است و اگر آدم نشود منشاء همه ظلمات خواهد شد .

مسئله تربیت در همه اعصار و مکانها مطرح بوده و اعمال می شده است . تمامی جوامع تربیت رسمی و یا غیر رسمی داشته اند و افراد را با توجه به نیازها و اه اجتماعی پرورش می داده اند در دنیای امروزی جایگاه تربیت نسبت به گذشته بیشتر مورد توجه قرار گرفته و امکانات ، منابع ، نیرو وفرصتهای بسیاری به این امر اختصاص می دهند .

بشر به علت بلوغ فکری به اهمیت وضرورت دوچندان تربیت پی برده و هر ملتی که آگاهانه در این مسیر قدم برداشته از ثمرات بی شمار آن منتفع گردیده و در زمینه های مختلف بر سایر ملل پیشی گرفته است . اما همان طوری که تربیت انسان از بهترین وخطیر ترین امور بشری می باشد احتمال آسیب زایی و انحراف آن از مسیر صحیح نیز زیاد است .

با توجه به حساسیت موضوع تربیت انسان ضروری است که این موضوع از جایگاه و مقام انسانهای بزرگ نیز دیده شود و مورد بررسی قرار گیرد و با روشها و سنتهای آن بزرگان نیز آشنا و برای تربیت نسل جدید آنها را بکار بست .

به این منظور این بخش تحقیق اشاراتی دارد به شیوه و روشهای تربیتی علی (ع) .

موضوع تربیت :

موضوع و محور تربیت انسان است و با توجه به زمینه های رشد و استعدادهای درونی بشر، تعلیم و تربیت جایگاه خود را پیدا می کند. به عبارت دیگر چگونگی تربیت یافتن انسان و شکوفایی استعدادهای درونی او وظیفه تعلیم وتربیت است .

در این راستا شناخت ماهیت و چیستی انسان و ارائه تعریف دقیق از ساختار وجودی و استعدادهای درونی وی می تواند نقش تعیین کننده ای در رابطه با تعلیم و تربیت و تحقق اصول و اه آن باشد[8] .

ارزش و اهمیت تربیت :

«والله ا جکم من بطون امهاتکم لاتعلمون شیئاوجعل لکم السمع والابصاروالافئده لعلکم تشکرون[9].

در اهمیت و ارزش تربیت همین بس که قرآن کریم محور دعوت ان را عموما و عظیم الشان را خصوصا تربیت فضائل اخلاقی قرار داده است و این از موضوعاتی است که جامعه بشری از همـان روزگـار نخستین حیـات بـه آن نیـاز داشته و روز به روز با توسعه زندگی اجتماعی و علمی و این نیاز بیشتر شده است . چنانکه هم اکنون در بیشتر جوامع بشری مشاهده می کنیم به همان نسبت که علوم طبیعی و مادی رونق پیدا کرده و زندگی بجانب ماشینی و صنعتی و توسعه یافته است . خود انسان از اصول و مبانی تربیت و از فضائل انسانی دور مانده است علت امر آن است که علم را از ایمان و تقوا جدا نمودند و تعلیم را از تربیت و تزکیه بی نیاز دانستند [10].

انسان به کمک تعلیم و تربیت می تواند استعدادهای درونی خود را بشناسد و گوهر وجودی خویش را بپروراند و آن را تا سر منزل مقصود برساند در واقع تا وقتی انسان نداند که چیست و گنجایش و ظرفیت او چقدر است و چه استعدادهایی دارد به دنبال شکوفا ساختن این استعدادها نخواهد رفت . خلاصه اینکه تنها تربیت صحیح قادر است گوهر گرانبهای وجود آدمی را شکوفا کند و آن را در مسیر سعادت و کمال رهنمون شود . دین مبین بخصوص مکتب اهل بیت (ع) تعلیم وتربیت را تنها در راه حیات انسان ورسیدن به کمال شمرده وبا ندای (هل یستوی الذین یعلمون والذین لایعلمون)[11] (آیا آنان که می دانند با آنان که نمی دانند مساوی اند . )

قرآن شناخت را محور تربیتی انسان قرار داده وتعلیم و تربیت را زیر بنای بعثت انبیا دانسته است .

آیات و روایات فراوانی در زمینه اهمیت تعلیم و تربیت آمده است که دراینجا به همین اندازه بسنده میکنیم، در یک کلام می توان گفت که تربیت استفاده ازتمام استعدادهای انسانی است [12].

جایگاه تعلیم و تربیت :

علوم مختلفی اخلاق انسان را موضوع بررسی خود قرار داده اند که برخی از آن ها زیر مجموعه علوم ی هستند . هر کدام از این دانش ها از جهتی خاص به مسائل تربیتی می پردازد مانند علم اخلاق ، اخلاق توصیفی، فلسفه اخلاق و تعلیم وتربیت. در علم اخلاق ، شیوه آراسته شدن به صفات نیکو و پسندیده و زدودن صفات زشت و ناپسند مورد بحث قرار می گیرد و در دانش تعلیم و تربیت از اصول و روش های تربیتی وچگونگی تربیت صحیح براساس ویژگیهای روحی انسان گفته می شود[13].

هدفهای تربیت در :

از تامل در معانی لغوی واژه های نظیر هدف و غایت بر می آید که جملگی در بردارنده مفهوم ( نهایت و سرانجام کار ) است با این تفاوت که گاهی نهایت امری است عینی و خارجی و گاهی ذهنی یا وجدانی در هدف نهایی و غایی رسیدن انسان به قرب الهی می باشد . در اصطلاح قرآن انسانی کامل است که قرب الهی یابدپس هدف زندگی از دید قرآن، عبودیت و در نهایت قرب الی الله است .

اه در به دو دسته تقسیم می شود : 1- هدف غایی 2- هدف کلی[14]

الف ) هدف غایی تربیت در :

هدف غایی تربیت در هر مکتبی ، کمال مطلوب آدمی است و باید تمام فعالیت های او متاثر از آن باشد ، ویژگی های هدف غایی از نظر که در کل به آن ماهیت خاصی بخشیده است عبارتند از :

1- هم سازی با فطرت: هدف های غایی درمنظر دینی با ساختار وجودی و ماهیت انسان تناسب دارد .

2- جامعیت : در برگیرنده تمام ارزشهای انسانی

3- برانگیزندگی : ایجاد شوق و رغبت

4- عدم محدودیت : که می تواند عامل مهمی برای ب درجات عالی تر باشد .

5- وحدت هدف غایی : در حقیقت جامع همه ارزشها و کمالات انسانی و در برگیرنده رشد و تعالی تمام مراحل حیات او است .

6- دست ی به قرب الهی :هدف غایی که حقیقتی بی نهای و جامع تمام ارزشهاست از دید ، همانا خداوند تعالی است . اوست که بی نهایت و کامل است و می تواند محور تمام افعال انسان قرارگیرد.این هدف حقیقتی است که تمام کمالات به او برمی گردد.

به خدا، علم به خدا، ایمان به خدا و غیره همه ناظر بر یک حقیقت است و آن خداست . از این رو شایسته است که خود خدا که حقیقت ازلی است محور قرار گیرند.

ب ) اه کلی تربیت در :

منظور از اه کلی یا واسطه ای یک سوی غایتهای کلی است که برای تبدیل شدن به رفتارهای جزئی باید مشخص تر شوند. این اه نسبت به هدف نهایی وسعت و محدوده کمتری دارد. وحد واسط بین هدف نهایی واه رفتاری و جزیی اند، هدف های واسطه ای مسیرحرکت انسان را تا حدی مشخص تر،روشن تر می کنند و مجموعه ای راتشکیل می دهند که از به هم پیوستن آنها پیکره هدف نهایی ساخته می شود . از این رو می توان این اه را در سه مقوله مورد بررسی قرار داد .

1- اه تربیتی در خصوص ارتباط انسان با خدا (معرفت خدا، ایمان ،تقوا، عبادت ، شکرگزاری)

2- اه تربیتی در خصوص ارتباط انسان با خود( ابعاد مختص انسان و ابعاد مشترک بین انسان و حیوان )

3- اه تربیتی در خصوص ارتباط انسان با دیگران (ارتباط اجتماعی ، ارتباطات اقتصادی ، ارتباطات ، ارتباطات فرهنگی )

4- اه تربیتی درارتباط انسان باطبیعت(شناخت طبیعت وبهره برداری صحیح ازطبیعت)




مشاهده متن کامل ...
پروپزال های تصویب شده دانشجویان کارشناسی ارشد رشته تربیت بدنی
درخواست حذف اطلاعات

پروپزال های تصویب شده دانشجویان کارشناسی ارشد رشته تربیت بدنی

تربیت بدنی

1/4/94

عصمت آرایش

تربیت بدنی

1/4/94

مهرداد شهریاری

تربیت بدنی

1/4/94

یاسر امرایی

تربیت بدنی

1/4/94

مجید زارعی ماسوری

تربیت بدنی

1/4/94

آذر پیرولی

تربیت بدنی

1/4/94

کوثر صیدالی

تربیت بدنی

1/4/94

زهره ابراهیمی

تربیت بدنی

1/4/94

مصطفی تی

تربیت بدنی

1/4/94

نعمت اله بیرانوند

تربیت بدنی

1/4/94

زهرا بازوند

تربیت بدنی

1/4/94

محمود مهرجویی

تربیت بدنی

1/4/94

مسعود چگنی

تربیت بدنی

1/4/94

مصطفی پیرداده بیرانوند

تربیت بدنی

1/4/94

مرضیه حیدری

تربیت بدنی

1/4/94

یعقوب بهرامی

تربیت بدنی

1/4/94

زهرا مرادی پور

تربیت بدنی

1/4/94

نگار آبشری

تربیت بدنی

1/4/94

مرتضی قدرتی

تربیت بدنی

1/4/94

محمد جواد حاجی علیانی

تربیت بدنی

1/4/94

محسن یوسف نیا

تربیت بدنی

1/4/94

احمد ی

تربیت بدنی

1/4/94

فاطمه خا ار حقانی

تربیت بدنی

1/4/94

شایر عباسی

تربیت بدنی

1/4/94



مشاهده متن کامل ...
اجاره آپارتمان مبله مشهد
درخواست حذف اطلاعات

ایران سوئیت | اجاره آپارتمان مبله | اجاره سوئیت

www.iransuite.com/
ایران سوئیت ، اجاره آپارتمان مبله در تهران و اجاره خانه مبله در مشهد و اجاره روزانه سوئیت نیز میباشد شماره های تماس : 02126803379 - اجاره خانه مبله - اجاره روزانه خانه مبله.
اجاره سوییت مبله در مشهد,سوییت اجاره ای ارزان در مشهد,سوییت دربستی مبله نزدیک حرم مطهر,سوییت ارزان در مشهد نزدیک حرم,منزل دربست اجاره مبله در مشهد نزدیک حرم.
اجاره روزانه آپارتمان در همدان و اجاره ویلا در شهرکرد و اجاره آپارتمان مبله در ارومیه و اجاره ... در مشهد و اجاره روزانه اپارتمان در کیش و اجاره اپارتمان در بندرعباس و اجاره روزانه ...
اجاره آپارتمان مبله در مشهد ،اجاره روزانه آپارتمان در مشهد، اجاره آپارتمان مبله در اهواز،اجاره آپارتمان مبله در تهران ،اجاره روزانه آپارتمان در تهران، اجاره آپارتمان مبله در کیش ...

اجاره خانه مبله مشهد

mashhad-c.niazerooz.com/local-keys/اجاره-خانه-مبله/
اجاره خانه مبله در مشهد اجاره روزانه اپارتمان مبله و ویلا در بهترین نقاط شهر مشهد ...و اتاق اجاره ای با امکانات رفاهی کامل اجاره ... ... و ارامش شما میهمانان عزیز داشته باشیم.
اجاره روزانه و سالانه واحد لو اقامتی در جوار حرم رضا (ع) - اجاره روزانه سوئیت در استان اسان رضوی شهر مشهد به آدرس خیابان طبرسی.
رویال سوئیت مخصوص زائرین حرم رضوی - اجاره روزانه آپارتمان در استان اسان رضوی شهر مشهد به آدرس خیابان رضا . رضا 8.
سراکده-اجاره آپارتمان مبله در مشهد ،اجاره روزانه آپارتمان در مشهد، اجاره آپارتمان مبله در اهواز،اجاره آپارتمان مبله در تهران ،اجاره روزانه آپارتمان در تهران، اجاره آپارتمان مبله در ...

رزرو روزانه لو ترین اپارتمان مبله در مشهد - راد تبلیغ

www.radtabligh.com/.../رزرو-روزانه-لو -ترین-اپارتمان-مبله-در...
اجاره ای موقت در مشهد | کرایه هفته ای سوئیت مبله در مشهد | اجاره اپارتمان مبله هفته ای | در مشهد خانه مبله اجاره ایی | سویت اجاره ای موقت | خانه اجاره ای تمام مبله | خانه کرایه ای ...
قوانین اجاره روزانه آپارتمان مبله دقیقا مطابق با قوانین هتل ها می باشد و به دلیل گران بودن نرخ هتل ها و عدم داشتن آشپزخانه این اماکن برای مسافران مناسبتر می باشد.
اجاره سوئیت وآپارتمان مبله درمشهد اقامتگاه - مشهد اجاره آپارتمانهای مبله بصورت هفتگی و ماهیانه دربخشهای مختلف مشهد,نزدیک حرم دور از حرم,بخش ویل...

تبلیغات اینترنتی و پیامکی - بهترین راه

behtarinrah.com/showadver.aspx?adverid=10426...0...0...
گسترده ترین شبکه نمایش تبلیغات در ایران با بیشترین نمایش دهنده و امکانات تبلیغاتی به صورت پیامکی و درج در سایت.

سوئیت در مشهد - iran-tejarat.com

iran-tejarat.com/k-سوئیت-در-مشهد.html
سوئیت در مشهد ایران تجارت ، نیازمندیها. ... اجاره اپارتمان مبله با امکانات رفاهی کامل از ۳۰ هزار تا ۲۰۰ هزار در مشهد مزایای اپارتمان مبله نسبت به سوئیت اپارتمان - هتل ...

اجاره خانه مبله مشهد - بیگ ملک

www.bigmelk.com/adsview/6921/اجاره-خانه-مبله-مشهد
اجاره روزانه سوئیت و آپارتمان و خانه مبله در مشهد -رزرو و اجاره روزانه آپارتمان یک خوابه ، دوخوابه لو با کلیه امکانات رفاهی در مشهد.

اجاره روزانه خانه مبله در مشهد - بیگ ملک

www.bigmelk.com/adsview/9713/اجاره-روزانه-خانه-مبله-در-مشهد
اجاره روزانه خانه مبله در مشهد اجاره روزانه سوئیت و آپارتمان و خانه مبله در مشهد -رزرو و اجاره روزانه...
اجاره آپارتمان مبله در مشهد + قیمت - اجاره آپارتمان مبله و سوئیت مبله با تمامی امکانات در بهترین نقاط شهر مشهد اجاره.

اجاره آپارتمان مبله و سوییت درمشهد ،اجاره روزانه آپارتمان در مشهد ، اجاره ...

takeskan.com/properties/اجاره-آپارتمان-مبله-مشهد-نزدیک-حرم-3-4/
اجاره آپارتمان مبله در مشهد نزدیک حرم- کد – ۵۵۲ مشهد, اسان رضوی ... این سوئیت مبله در خیابان خسروی مشهد و در فاصله ای در حدود ۵ دقیقه پیاده روی تا حرم قرار دارد.

اجاره آپارتمان مبله در مشهد - اجاره آپارتمان مبله در تهران - بلاگ

home-furnished.blog.ir/.../اجاره%20آپارتمان%20مبله%20در%20مشه...
اجاره روزانه آپارتمان در همدان و اجاره ویلا در شهرکرد و اجاره آپارتمان مبله در ارومیه و ... روزانه آپارتمان در مشهد و اجاره روزانه اپارتمان در کیش و اجاره اپارتمان در بندرعباس و .
you visited this page on 12/29/16.
رزرو سوئیت در مشهد،اجاره آپارتمان در مشهد ،اجاره آپارتمان مبله در مشهد رزروهتل اپارتمان و سوئیت در مشهد با کمترین نرخ وبیشترین خدم.

اجاره روزانه ، اجاره شبانه و اجاره موقت آپارتمان | ناریران

nariran.com/.../عنوان-پیشنهادی-برای-اجاره-روزانه-آپار/
اجاره آپارتمان مبله در تهران. اجاره آپارتمان مبله در تهران کوتاه مدت. اجاره آپارتمان مبله در مشهد. اجاره آپارتمان مبله در تهران روزانه. اجاره آپارتمان مبله در اصفهان. اجاره آپارتمان ...

ایران سوئیت، اجاره روزانه واحد های مبله | linkedin

https://www.linkedin.com/.../ایران-سوئیت،-اجاره-روزانه-واحد-مبله - translate this page
ایران سوئیت: اجاره روزانه واحد مبله، اجاره روزانه واحد مبله مشهد، اجاره روزانه واحد مبله تهران، اجاره آپارتمان مبله، اجاره آپارتمان مبله مشهد، اجاره آپارتمان مبله تهران، اجاره ...
جاره آپارتمان مبله در تهران کوتاه مدت و بلند مدت اجاره روزانه آپارتمان مبله در تهران مبله قیمت اجاره سوئیت مبله در تهران اجاره آپارتمان مبله ارزان در تهران.

رهن و اجاره آپارتمان مشهد بلوار هاشمیه - manishen.com (مشهدهوم) - مانیشن

www.manishen.com/fa-searchlist-رهن%20و%20اجاره-آپارتمان-مشهد_...
رهن و اجاره آپارتمان مشهد هاشمیه هاشمیه مشهد هنرستان پیروزی کوثر شمالی سرافرازان صارمی.

اجاره آپارتمان مبله در مشهد نزدیک حرم

takeskan-pb.chartblogs.ir/ - translate this page
اجاره آپارتمان مبله در مشهد و اطراف مشهد در بهترین نقاط شهر مشهد به صورت هفتگی و ماهیانه با مناسب ترین قیمت همراه با کلیه امکانات رفاهی از قبیل اینترنت پر سرعت و ...

آپارتمان مبله مشهد - املاک 24

amlaak24.rozblog.com/tag/آپارتمان+مبله+مشهد
سایت املاک,سایت املاک مشهد,املاک مشهد,املاک آنلاین,املاک اینترنتی,آپارتمان مشهد,خانه در مشهد ... 02 اسفند 1395» · رهن/اجاره، آپارتمان ۱۰۰ متری - مشهد ، صیاد ۵۳ «یکشنبه 01 اسفند 1395» ... فروش - آپارتمان 156 متر - فول مبله - دندانپزشکان مشهد.
تهران دلو - اجاره آپارتمان مبله در مشهد ،اجاره روزانه آپارتمان در مشهد، اجاره آپارتمان .... اجاره آپارتمان مبله در تهران یکماهه قیمت-کد ۱۲۹. خواب: ۰سرویس: ۱m²: 40. آپارتمان.

اجاره منزل و سوئیت مبله در مشهد | اولین مرکز خدمات اقامتی و گردشگری

www.soeetel.com/items/اجاره-منزل-و-سوئیت-مبله-در-مشهد
رزرو هتل در مشهد رزرو هتل آپارتمان در مشهد اجاره روزانه آپارتمان مبله در مشهد اجاره سوئیت مبله در مشهد اجاره سوئیت مشهد اجاره منزل مبله در مشهد اجاره منزل در مشهد اجاره خانه در ...
زیبا لو با برند زیبالو سرمایه گذار و فراهم کننده مجتمع ها، آپارتمان ها و ویلاهای لو شخصی در مشهد می باشد که در آینده نزدیک تامین کننده واحد های دیگری در ...

سوئیت مبله مشهد-09215742613

mashhadsara.persianblog.ir/
sep 24, 2016 - اجاره آپارتمان مبله و سوئیت مبله در مشهد. نویسنده: دانش - ۱۳٩٥/٧/۳. برای مشاهده سایر تصاویر ه سایت مراجعه شود: http://takeskan.com ...

اجاره آپارتمان مبله در مشهد - خیابان رضا یک خوابه - اجاره آپارتمان مبله ...

sharmoble.com/product/اجاره-آپارتمان-مبله-یک-خوابه-خیابان-ام/
اجاره آپارتمان مبله در مشهد, اجاره آپارتمان مبله ارزان در مشهد, اجاره روزانه آپارتمان مبله در مشهد اجاره سوئیت مبله در مشهد کوتاه مدت.
aug 1, 2014 - اجاره آپارتمان مبله و سوئیت و هتل در مشهد. قشم. بندرعباس. یزد . چالوس . عباس اباد . کلار دشت گروه گردشگری مهرگان(گردشگران یزد) که دفتر آن در ...

رزرو سوئیت در مشهد،اجاره آپارتمان در مشهد ،اجاره آپارتمان مبله در مشهد

www.cafeswitt.ir/.../مشهد-۵۰۰-متر-تا-رزرو-سوئیت-در-مشهد-اجاره-آپارتمان-در-مشهد-اجار...
رزرو سوئیت در مشهد، اجاره آپارتمان در مشهد ،اجاره آپارتمان مبله در مشهد رزروهتل اپارتمان و سوئیت در مشهد با کمترین نرخ وبیشترین خدمات. رزرو انواع هتل اپارتمان ...
اجاره آپارتمان مبله کوتاه مدت در مشهد - اجاره آپارتمان مبله و سوئیت های بسیار لو و مجلل و کاملا مبله با تمامی امکانات.
اجاره آپارتمان مبله و هتل آپارتمان در مشهد. سرا کده مرکز اقامتی آپارتمان مبله در مشهد. (پرتال اقامتی سرا کده مفت است که بهترین واحد اقامتی با بهترین شرایط و ...
ثبت آگهی رایگان املاک ، ید و فروش مسکن، خانه، زمین، املاک تجاری، ملک اداری، دفتر کار، مطب، مغازه، ید و فروش باغ،رهن و اجاره ویلا، ملک، صنعتی، مسکن مهر برای ...

اجاره خانه مبله در تهران | iransuite.com - آپارات

www.aparat.com/v/.../اجاره_خانه_مبله_در_تهران_%7c_iransuite.co...
dec 12, 2016 - ایران سوئیت iransuite.com ----شماره تلفن : 021-26803379----اجاره خانه مبله ,اجاره خانه مبله در مشهد, اجاره خانه مبله در تهران, اجاره روزانه آپارتمان.
اجاره سوئیت و آپارتمان مبله در مشهد+قیمت مناسب. پنجشنبه 1 مهر 1395 نویسنده: دانش دانش |. ارسال به ارسال به 100 درجه کلوب دات کام. اجاره سوئیت و آپارتمان مبله در ...
(آگهی در لوکوپوک: 22 آذر 95) اجاره آپارتمان مبله و هتل آپارتمان در مشهد سراکده مرکز اقامتی آپارتمان مبله در مشهد (پرتال اقامتی سراکده مفت است که بهترین واحد ...

اجاره روزانه هفتگی ماهیانه آپارتمان مبله | جستجو در وبلاگها | آرشیو وبلاگ ...

weblog724.gdn/list/اجاره-روزانه-هفتگی-ماهیانه-آپارتمان-مبله
اجاره آپارتمان مبله و سوئیت مبله با تمامی امکانات در بهترین نقاط شهر مشهد اجاره روزانه آپارتمان مبله در مشهد در بهترین نقاط شهر مشهد به صورت روزانه هفتگی و ماهیانه با ...

رهن و اجاره کوتاه مدت آپارتمان مبله در اباد مشهد - ویلا،باغ ویلا و خانه ...

www.royalstate.ir › خانه،ویلا - translate this page
mar 31, 2016 - اجاره کوتاه مدت آپارتمان مبله در آباد هفت تیر رهن:آپارتمان اجاره:۲ سوییت مبله مشهد,قیمت منزل مبله در مشهد,خانه اجاره ای روزانه در مشهد,اجاره روزانه ...

اجاره آپارتمان مبله در مشهد سوئیت مبله مشهد

barankoh.data6.ir/.../اجاره+آپارتمان+مبله+در+مشهد+سوئیت+مبله+م...
تور ترکیبی مشهد 44957051 صبحانه بوفه + ناهار + شام تور مشهد هتل آپارتمان از 330000 تور مشهد هتل 3 ستاره از 360000 تور مشهد هتل 4 ستاره از 420000 تور مشهد ...

اجاره روزانه اپارتمان مبله اجاره خانه مبله مشهد – آپارتمان مبله – اسان آگهی

https://khorasanagahi.ir/product/اجاره-روزانه-اپارتمان-مبله-اجاره-خانه/
انه آگهی های عادی اجاره روزانه اپارتمان مبله اجاره خانه مبله مشهدآپارتمان مبله ... ۰۹۰۳۷۶۲۶۴۰۸. ایمیل : email. موقعیت : اسان رضوی – مشهد. آدرس : مشهد. گفتگوی آنلاین: ...

قیمت اجاره سوئیت مبله در مشهد | ایران جیب

yasit.ir.caspiangate.com/tag/قیمت-اجاره-سوئیت-مبله-در-مشهد/
oct 31, 2016 - اتاق اجاره ای درمشهد مشهد مهمانپذیر مشهد بااتاق اجاره ای در مشهد اجاره روزانه اپارتمان مبله با امکانات رفاهی کامل بهترین قیمتساعت صبح الی ...
شیوه های تعلیم وتربیت در قرآن وکریم.ازنظر علامه طباطبایی
درخواست حذف اطلاعات

قرآن کریم از دیدگاه علامه طباطبایی

چکیده

این مقاله بارویکرد تحلیلی توصیفی به مبانی و شیوه های تربیت اخلاقی در قرآن، از نظر مفسّر بزرگ علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می پردازد. مبانی تربیت اخلاقی به معنای استعدادها، امکانات و ضرورت های مربوط به انسان دربارة آموزش اخلاق و همچنین بیانگر نوع روش ها وشیوه ها در تربیت اخلاقی است. مبانی تربیتی به سه دستة علمی، فلسفی و دینی تقسیم می شود که در این مقاله تنها به مبانی دینی پرداخته شده است.

علامه، «توحید» را مهم ترین مبنای تربیت اخلاقی قرآن می داند که تمامی آموزه های قرآن، حول محور آن می چرخد. موحد پس از شناخت خداوند و شناخت نیازهای خود، بنابر امیال فطری نظیر میل به هدف، کمال، حقیقت، تقدیس موجود برتر، کرامت ذاتی و صیانت از نفس، به سوی خداوند جذب می شود، و تنها راه رسیدن به قرب را در انجام دستورهای الهی و ترک محرّمات می یابد. این همان روش عبودیت است که انسان را به تهذیب نفس می رساند.

از دیدگاه علامه، سایر مبانی نظیر اختیار، معرفت پذیری و... و روش های تربیت اخلاقی مانند نصیحت، الگوسازی با داستان و مثال، وعدة بهشت و جهنم، پرسش و پاسخ، ابتلا و...، همگی حول محور «توحید» می تواند اثرگذار باشد.

کلید واژه ها: تربیت، توحید، تربیت اخلاقی، مبانی اخلاق، شیوه های اخلاقی.

مقدمه

اصول تربیتی هر دیدگاهی از مبانی تربیتی آن نشئت می گیرد و روش ها و فنون خاص تربیتی خود را به دنبال خواهد داشت. نیل به سعادت حقیقی، بدون داشتن «اخلاق الهی» و «زندگی سالم جهت رشد و تکامل انسانی» امکان پذیر نیست. آنچه امروز به آن نیازمندیم، دانستن اهمیت سرمایه گذاری و برنامه ریزی دقیق فرهنگی برای رسیدن به این هدف است. ترویج صحیح آداب ی و حل مشکلات اخلاقی جامعه، نیازمند شناخت مبانی و شیوه های اخلاقی مطرح شده از سوی خداوند است و قرآن کریم بهترین مرجع در این زمینه می باشد. اصول و روش های تربیت اخلاقی، به گونه ای در قرآن کریم مطرح شده است که می تواند عرصه های فردی، خانوادگی و اجتماعی را سامان بخشد و راه گشای تمامی این مسائل باشد. پرسش اساسی اینجاست که آیا قرآن مبنا و روش خاصی در تربیت اخلاقی انسان دارد؟ آیا می توان روش واحدی برای تمامی سنین و در تمامی عرصه ها برگزید؟

مبانی تربیت اخلاقی در قرآن

«مبانی» در لغت به معنای «شالوده و اساس» یک چیز آمده است1 و در اصطلاح دانشمندان تربیتی، به گزاره هایی گفته می شود که بیانگر موقعیت، امکانات، محدودیت ها و ضرورت های حیات انسانی است.2 مبانی هر مکتب، نوع اصول ارزشی و تربیتی آن مکتب را مشخص می کند.

«تربیت» نیز در لغت از دو ریشة «ربو» و «ربب» اشتقاق یافته است؛ از ریشة «ربو» بیشتر ناظر به پرورش جسمی و به معنای «افزودن» و «پروراندن»، و از ریشة «ربّ» بیشتر ناظر به پرورش روحی و معنوی و به معنای «س رستی »، « ی » و «به اعتدال رساندن» است.3تربیت از نظر دانشمندان تربیتی، فعالیتی منظم و تدریجی برای کشف استعدادها و از قوه به فعلیت رساندن آنهاست.4

اخلاق در لغت جمع «خُلُق» یا «خُلق» به معنای سجیّه و طبیعت باطنی است5 و به صفاتی اطلاق می شود که بر اثر تکرار، در نفس انسان به صورت ملکه در آمده و رفتار متناسب با آن بدون تأمل از انسان صادر می شود.6 بنابراین، «تربیت اخلاقی» به معنای چگونگی به کارگیری و پرورش استعدادهای درونی انسان جهت رشد و تثبیت صفات پسندیدة اخلاقی (شکوفا ظرفیت های اخلاقی) به منظور انجام رفتارهای پسندیده اخلاقی و دوری از رذایل اخلاقی است؛ به طوری که این ویژگی ها برای انسان به صورت ملکه درآید.7

موضوع تربیت اخلاقی، نفس انسان است که افعال زیبا و زشت به طور ارادی از او صادر می شود.8 هدف تربیت اخلاقی، پرورش استعدادهای درونی انسان برای ایجاد و رشد صفات و رفتارهای پسندیدة اخلاقی است. از دیدگاه علامه طباطبائی، هدف تربیت اخلاقی، رسیدن به توحید در زمینة اعتقاد و عمل است. بنابراین، تربیت اخلاقی باید به عبودیت الهی بینجامد.9علامه معتقد است این هدف و این روش، مخصوص قرآن است (در مقابل گروهی که هدف را تأمین قوانین اجتماعی یا عرف جامعه می دانند یا پیروان ادیان الهی که هدف را رسیدن به نعمت های ا وی و دوری از عذاب می دانند).10 از این روی، برای شناسایی مبانی تربیت اخلاقی قرآن، باید ساحت های گوناگون انسان شناسی از نظر قرآن بررسی شود. باید رابطه انسان با خداوند، جهان هستی، خود و دیگران در نظر گرفته شود و در این راستا، به محدودیت ها، استعدادها و ضرورتهای حیات انسانی توجه شود.

مرحوم علامه طباطبایی موارد زیر را از مهم ترین مبانی تربیت اخلاقی در قرآن کریم می داند:

الف) توحید

اهمیت خداشناسی به دلیل آثار آن در حیات فردی و اجتماعی انسان ها مورد توجه است. اعتقاد انسان به خدا و برداشتی که از اوصاف الهی دارد، در شئون مختلف زندگی او، انگیزه ها، نیّت ها، داوری ها و اعمال او مؤثر است و شخصیت ویژه ای برای فرد می سازد و روش او را تغییر می دهد.

بنابراین، یکی از ضرورت های حیات آدمی، شناخت نوع ارتباط او با خداوند است. علامه معتقد است «توحید»، ریشة درخت و روح همة آموزه های قرآن است. از این روی، مهم ترین مبنای تربیت اخلاقی را «توحید» می داند. ایشان بیان می کند شجره طیبه ای که قرآن از آن نام می برد که اصل آن ثابت و فرع آن در آسمان است، همان توحید است که فروع آن، اخلاق، اعتقادات و احکام می باشد.11 بنابراین، از نظر ایشان مهم ترین مبنای قرآن در تربیت اخلاقی توحید است.

علامه طباطبایی «توحید» را این گونه معرفی می کند: «توحید در آن است که معتقد باشیم خداوند ربّ همه اشیاء است و هیچ ربّی جز او نیست، در همه جهات تسلیم او بوده و حقّ ربوبیّت او را ادا کنیم. بدین شکل که خشوع قلبی جز برای او نداشته باشیم و اعمالمان را جز برای او انجام ندهیم و دستورات او را بزرگ و عظیم بدانیم».12

انسانی که معتقد است کارگردان اصلی جهان تنها خداوند است و نیازمندی های او، تنها با تدبیر خداوند، سر و سامان خواهد گرفت، دست نیاز به سوی دیگران دراز نخواهد کرد؛ در مقابل مشکلات بی ت و کم صبری نخواهد داشت؛ زیرا او می داند که خداوند تنها ربّ او نیست، ربّ همه جهان است و امور را به بهترین شیوه هدایت خواهد کرد. علامه طباطبایی در این زمینه می فرماید:

«خداوند سبحان، مالک حقیقی انسان و هر آنچه به او تملیک کرده می باشد؛ چرا که انسان هرچه دارد خدا به او داده و مالک او، قلب او، تمام اموال اوست. لذا خدا به او، به نفع و ضررش، مرگ و حیاتش، کمال و سعادت یا شقاوتش، اسباب مورد نیاز سعادتش، از خود او آگاهتر است. دل ها به دست اوست و هر که را بخواهد به طرف آن برمی گرداند. تنها اوست که می تواند در هر حال، قلب انسان را به بهترین ح برگرداند. انسان هیچ مطلبی را از او نمی تواند مخفی کند؛ چون خدا از انسان به قلبش نزدیکتر است.13... وقتی انسان بداند خود و سایر موجودات، ملک خداوند هستند، بنابراین نه اندوه می خورد و نه می ترسد از آنکه ضرری ببیند بلکه تسلیم محض خدا می شود.» آری خداوند «ربّ العالمین» است یعنی عوالم گوناگون هستی تحت تدبیر و پرورش او قرار دارد.14

مسلّماً چنین نگرشی دربارة توحید، اساس تفکر انسان را دگرگون ساخته و ریشة رذایل اخلاقی را در او می خشکاند. همان گونه که مهم ترین انگیزة رعایت اخلاق را برای رسیدن به همه خیرات در انسان زنده می کند. احتجاج قرآن کریم بر توحید عبودی آن است که تنها ی سزاوار پرستش و خضوع و اطاعت است که خالق انسان و پرورش دهندة استعدادها، مالک مرگ و حیات، و نفع و ضرر او باشد. «وَ لا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُکَ وَ لا یَضُرُّکَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّکَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِینَ(یونس: 106)؛ و جز خدا ی را که نه سودی به تو میرساند و نه زیانی را دفع می کند] مخوان، که اگر چنین کنی، از ستمکاران خواهی بود».

فرد موحد چون خدا را ناظر بر کارهای خود می داند، مدح و ذمّ مردم برایش مهم نیست، از این روی، دچار اضطراب نمی شود و به آرامش می رسد. همچنین این تفکر، جلوی تکبّر او را در هنگام موفقیّت ها می گیرد؛ زیرا مؤثر حقیقی را خدا می داند.15

محبّت اصیل، تنها زیبندة ذات نامحدود خداوند است؛ زیرا او جامع تمام کمالات بی منتهاست؛ ولیّ نعمت و رازق ماست و ما همواره به او محتاج هستیم. قرآن کریم با بیان توحیدی خاص خود، در صدد جذب قلوب مردم به سمت خداوند است و این مهم ترین اساس در تربیت اخلاقی است: «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ(بقره: 186)؛ و زمانی که بندگانم از تو دربارة من سؤال د همانا] من نزدیکم.»

همچنین توحید در علم، قدرت، عزّت و حیات را مطرح می کند: «وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ»(بقره: 282)؛ «أَ لا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ»(ملک: 14)؛ «آیا ی که آفریدگار است علم ندارد در حالی که خود باریک بین و آگاه است».

«أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً»(بقره: 165)؛ «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ»(یس: 82 )؛ «مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً»(فاطر: 10)؛ مرحوم علامه بیان می کند هر می خواهد عزیز شود یک راه دارد و آن این است که باید آیینه خدای عزیز شود تا عزّت در او ظهور یابد.16یعنی خود را به اخلاق الهی آراسته کند؛ خداوند کریم است او هم کریم باشد؛ خداوند صبور است او هم صبور باشد؛ خداوند ستارالعیوب است او هم چنین باشد و... .

مسلّماً چنین نگرشی از توحید که قرآن کریم بیان می کند، مهم ترین اثر تربیتی را در اخلاق بر جای خواهد گذاشت. علامه معتقد است این روش مخصوص قرآن کریم است. قرآن چنان دل ها را با علوم و معارف توحیدی خود پر می کند که دیگر جایی برای رذایل باقی نمی ماند. بنابراین، نگرش توحیدی یعنی ایجاد انگیزه برای انجام فضایل و پیشگیری از رذایل؛ نه دفع و درمان آنها؛ زیرا هر عملی که انسان انجام می دهد، یا برای به دست آوردن عزت یا قدرت یاسعادت و یا برای دفع شر و مکروهی می باشد و قرآن کریم قدرت، عزت و... را منحصربه خدا کرده است. بنابراین، در قلب موحد، جایی برای غیر خدا باقی نمی ماند تا به آن انگیزه دچار انحراف شود.17 بر مبنای توحید، مهم ترین روش تربیت اخلاقی قرآن، اجرای عبودیت است؛ یعنی انجام دستورات الهی و آنچه خداوند از انسان خواسته است و ترک محرّمات و آنچه انسان را از آن نهی کرده است. آری، موحّد حقیقی همواره درصدد رضایت محبوب و معبود برمی آید.

ب) فطرت

دومین مبنای قرآن در تربیت اخلاقی، پذیرش «فطریات» در انسان است. «فطرت» در لغت به معنی «خلق»، «ایجاد» و «سرشت و طبیعت» آمده است.18فطرت در اصطلاح، به گونه ای خاص از آفرینش اطلاق می شود که مخصوص انسان و غیر تقلیدی است. بدین صورت که نیازمند تمرین، و نبوده، در همه زمان ها، مکان ها و برای همه ثابت می باشد؛ قابل شدت و ضعف است و مبدأ همة فضایل انسانی است.19

یک سلسله میل ها و جاذبه های معنوی در انسان وجود دارد که در سایر موجودات نیست. این جاذبه ها به انسان امکان می دهد دایرة فعالیت هایش را از مادّیات توسعه دهد و تا افق عالی معنویات بکشاند. برخی از گرایش های فطری انسان عبارت است از: میل به حقیقت جویی و کمال ی ، میل به کرامت نفس و احترام، میل به آرامش، زیبایی دوستی، حبّ ذات و صیانت از نفس (جلب منفعت و دفع ضرر)، میل به خیر و فضیلت، تقدیس و پرستش موجود برتر، شکر و سپاس منعم که نوعی منفعت از او شامل انسان می شود.20 پرسش مهم در اینجا آن است که آیا انسان دارای ویژگی ای به نام فطرت است؟ و آیا قبول فطرت تأثیری بر تربیت اخلاقی انسان دارد؟

قرآن کریم در این باره می فرماید: «وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها»(شمس: 7 و 8)؛ «سوگند به نفس آدمی وآنکه آن را منظم ساخت. سپس خیر و شر را به او الهام کرد.» مرتضی مطهری در این زمینه می گوید: «اگر انسان دارای یک سلسله فطریات باشد، قطعاً تربیت او باید با در نظر گرفتن همان فطریات صورت گیرد».21

ان تعلیم و تربیت به این نکته اذعان دارند که تعلیم و تربیتی شایستة انسان است که در همة مراحل نوعی و فردی، با شناخت صحیح انسان و وضعیت او، همراه باشد.22

بنابراین، شناخت فطریات انسان، به یقین در تربیت اخلاقی او لازم است تا بتوان شیوه های تربیتی متناسب با آن اتخاذ کرد. علامه طباطبایی معتقد است عقل عملی که خاستگاه رفتارهای اخلاقی است، مقدمات احکام خود را از فطرت وغریزة انسانی می گیرد. ایشان ضمن پذیرش مبنای فطرت در تربیت اخلاقی، آن را نیازمند شکوفایی می داند:

نکته مهم آن است که انسان ها فطرتاً خواهان علم، قدرت و صیانت از نفس هستند و به بقا و جاودانگی خویش می شند. میل به ب اعتبار و احترام دارند؛ میل به لذت جویی و زیبایی دوستی دارند و در مقابل ولی نعمت خود خاضع اند. برای مثال، احترام به پدر و مادر به مثابه یک ولیّ نعمت در همة جوامع دیده می شود. روشن است که نوع دید افراد به زندگی و شناخت آنان از خویش، خداوند و جهان، جهت امیال فطری را مشخص کرده و در شدّت یا ضعف آن مؤثر است. برای نمونه، اگر انسانی باور داشته باشد دنیا تمام زندگی اوست و با مرگ، نابود می شود یا اینکه همواره در دنیا جاودانه خواهد بود، در این صورت او حریص ترین افراد به ب قدرت و منفعت و لذت جویی است؛ در مقابل، انسانی که به شناخت عمیق از خداوند و هستی رسیده باشد و بداند که حیات آ ت، اصل زندگی او را تشکیل می دهد، با همان انگیزه های فطری یعنی میل به کمال، قدرت، عزّت، صیانت نفس و... در صدد رسیدن به سعادت ابدی و ا وی است و البته راه آن را بندگی خداوند می داند؛ زیرا موحّد حقیقی، خداوند را جوابگوی همة امیال و خواهش های خود می شناسد. از این روی، تمام همّ و غمّ خود را صرف جلب رضایت او می کند؛ قرآن کریم در این باره می فرماید: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها(روم: 30)؛ پس روی خود را متوجه آیین خالص پروردگار کن، این فطرتی است که خداوند، انسان ها را بر آن آفریده است.

نکته ای که باید به آن توجه کرد این است که برای شکوفایی استعدادهای فطری، نیازمند برطرف موانع آنها و هدایت صحیح شان برای رسیدن به کمال هستیم. بر مبنای فطرت، روش های تذکّر، موعظه، پرسش و پاسخ، امر به معروف و نهی از منکر، برای تربیت اخلاقی اتخاذ می شود.

ج) هدفدار بودن انسان

یکی دیگر از مبانی تربیت اخلاقی در قرآن، هدفدار بودن انسان یا داشتن مطلوب نهایی است و آن عبارت است از رسیدن به سعادت و کمال. کمال یعنی شکوفایی استعدادهای درونی انسان، و سعادت به لذت پایداری گفته می شود که از جهت کمّی و کیفی دارای برتری و دوام نسبت به سایر لذت هاست.23 قرآن، هدف وکمال انسان را در آگاهی کامل و علم شهودی و حضوری او به خدای متعال می داند که همان قرب حقیقی نسبت به پروردگار است و با تلاش و تهذیب نفس به دست می آید.24 از نظر قرآن، سعادت انسان که موجودی مرکب از روح و بدن می باشد، عبارت است از رسیدن به خیرات جسمانی و و متنعم شدن به آن.25می فرماید: «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ( انشقاق: 6)؛ «ای انسان قطعاً تو به سوی پروردگارت در حرکت هستی پس او را ملاقات خواهی کرد».

بدیهی است که انسان دارای امیال و گرایش های گوناگونی است که نمی تواند به همه آنها پاسخ دهد. در تربیت اخلاقی حول محور توحید، همه خواسته ها و امیال فرد به سمت یک هدف ارزشمند جمع می شود و آن، رسیدن به رضایت و قرب خداوند است. نکته ای که علامه طباطبایی در بحث کمال مطرح می کند آن است که کمال انسان، در متن زندگی اجتماعی او به وقوع می پیوندد و اجتماع استوار نمی شود مگر در پرتو قوانین. قوانین نیز هر چقدر عادلانه تنظیم شده باشد، راه تخلّف را نمی بندد؛ مگر اینکه فضایل اخلاقی در آن جامعه حکمفرما باشد. فضایل اخلاقی نیز وقتی انسان و جامعه را به انجام اعمال صالح و سعادت سوق می دهد که بر اساس توحید باشد؛ یعنی مردم معتقد باشند جهان پروردگاری ازلی و سرمدی دارد که هیچ چیز از علم و احاطه او بیرون نیست و هیچ قدرتی فوق آن وجود ندارد؛ او همه را آفریده و به زودی به حساب همه رسیدگی خواهد کرد. در این صورت هم و غمّ آدمیان، مراقبت از اع ان جهت رضایت حق خواهد بود.26

برخی از دانشمندان تربیتی، اجتماعی بودن انسان را مبنای جداگانه ای برای تربیت انسان می دانند.

د) اختیار

اختیار در لغت به معنای «توانایی انتخاب درست از نادرست» است؛27 در اصطلاح نیز به معنای در انجام افعال، به همراه آگاهی و توانایی بر انجام آن می باشد.28 برای انجام یک فعل، اراده انجام دادن آن لازم است و برای اراده باید ابتدا به تصور فعل، سپس تصدیق به نوعی فایده در آن پرداخت و اعتقاد به قدرت بر انجام آن فعل داشت تا شوق و میل به انجام آن در ما ایجاد شود. ارزش تمام کارهای اخلاقی انسان به وجود اختیار اوست؛ زیرا هرگز موجودی را بر آنچه استعداد و توانایی انجام آن را ندارد بازخواست نخواهند کرد. معمولاً انسان هایی که تنبل هستند و نمی خواهند خود را به زحمت بیندازند و به تزکیه نفس بپردازند، می کوشند رفتارهای نادرست خود را به عوامل قهری نظیر خواست خداوند، جبر محیط یا ارثی بودن صفتی نسبت دهند تا از زیر بار سنگین مسئولیت شانه خالی کنند. قرآن برای مبارزه با این تصوّر غلط، مرتب گوشزد می کند که انسان موجودی مختار و در قبال کارهای خود مسئول است: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی» «وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُری» «ثُمَّ یُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفی»(نجم: 39 تا 41)؛ و برای انسان بهره ای جز سعی و کوشش او نیست، به زودی جزای کافی سعیش را می بیند.

بر مبنای اختیار، روش های بشارت و انذار (وعدة بهشت و جهنم)، عفو و صفح از خطا و روش ابتلا برای تربیت اخلاقی اتخاذ می شود.

ه ) معرفت پذیری انسان

معرفت پذیری یکی از استعدادهای ویژة انسانی و از مبانی تربیت اخلاقی به شمار می آید. یکی از مسائل مهم در تربیت اخلاقی، وجود محرّک اصلی، به منظور حرکت برای خودسازی یا دیگرسازی اخلاقی است. آنچه می تواند برای شناسایی شکوفایی استعدادهای اخلاقی محرک باشد، شناخت نیاز انسان و میل به رفع آن است. بنابراین، انسان نیازمند معرفت به نفس خویش است. متأسفانه انسان در اثر توجه و پرداختن بیش از اندازه به امور مادی، خود را فراموش کرده به سمت هلاکت می رود.

معرفت نفس یعنی شناخت ویژگی های انسان، ضعف ها، اه و راه تکامل؛ همه اینها انسان را به سوی معرفت خداوند می کشاند؛ زیرا تنها خداوند است که می تواند همة میل ها، ظرفیت ها، و ضعفهای انسان را با کمالات نامحدود خود ء کند. ب معرفت می تواند حصولی (با استفاده از برهان و استدلال) یا حضوری و شهودی باشد. بدین شکل که وقتی انسان با برهان دریافت سراسر نیاز است و تنها خداوند رفع کنندة نیازهای اوست، هر لحظه در عبودیت خویش کامل تر شده و شایسته دریافت فیض الهی می گردد؛ به طوری که راه را به او نشان بدهد: «إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً»(انفال: 29).

قرآن کریم با خطاب هایی نظیر «یَتَدَبَّرُونَ»، «یَتَفَکَّرُون»، «اولُوا الْأَلْبابِ» و... قوة معرفت پذیری و تعقل انسان را به رسمیت شناخته است.

مرحوم علامه می فرماید: «خداوند کریم در هیچ آیه ای دستور نداده است که مردم کورکورانه ایمان بیاروند. حتی گاهی در میان آیات، علت احکام و شرایع را نیز بیان می کند. به عبارتی، قرآن، مبنای دعوت خود را بر ادراک عقلی انسان نهاده و او را به ب بینش دعوت می کند تا با شناخت نیازهای خود و قدم در وادی تهذیب نفس به سعادت برسد».29 قرآن کریم همچنین انسان را خلیفه خداوند،30 امانتدار او،31دارای بزرگترین ظرفیت علمی،32 معرفی کرده است و در مقابل، ضعف جسمی،33عجول بودن34 و جهل اضطراری نسبت به آینده (نظیر مرگ) را از جمله ویژگی هایی می داند که او را به ب کمالات و فضایل برای نزدیک تر شدن به خداوند سوق می دهد. در ادامه، به روش های تربیت اخلاقی که از این مبانی نشئت می گیرد؛ می پردازیم:

شیوه های تربیت اخلاقی در قرآن

روش های تربیت اخلاقی به سه دسته خودسازی، دیگرسازی و روش های مشترک قابل تقسیم است و ما روش های مشترک را بررسی خواهیم کرد.

الف)روش حبّ عبودی

علامه معتقد است مهم ترین روش تربیت اخلاقی مبتنی بر توحید، روش حبّ عبودی است.35

حبّ عبودی یعنی محبّتی که از روی عبودیت فرد و ناشی از شناخت توحیدی نسبت به خداوند است؛ محبتی که همة نقایص و تمایلات انسان را پاسخ می دهد. علامه در المیزان می فرماید: مهم ترین شیوة تربیتی اخلاقی در نظر قرآن، شیوة حب عبودی است. چون بنای بر محبت عبودی است. یعنی ترجیح دادن جانب خدا بر جانب بنده؛ رضای خدا را بر رضای خود ترجیح دادن؛ از حق خود به خاطر حق خدا گذشتن و از خشم خود به خاطر خشم خدا صرف نظر ؛ این محبت انسان را به کارهایی وا می دارد که عقل اجتماعی نمی پسندد. چون ملاک اخلاق اجتماعی، همین عقل اجتماعی است. محبت انسان را به کارهایی وا می دارد که فهم عادی که اساس تکالیف عمومی و دینی است، آن را نمی فهمد.36

در حدیث قدسی آمده است: «هرگاه اشتغال به من بر جان بنده غالب آید، خواهش و لذت او را در یاد خود قرار دهم و چون خواهش و لذّتش را در یاد خود قرار دهم، عاشق من می گردد و من نیز عاشق او».37

بنابراین، محبت خداوند شامل بندة عاشق می گردد و او را برای خدا خالص می کند. مسلّماً چنین فردی دستورهای الهی را به سبب عشق به محبوب انجام می دهد و آنچه مبغوض اوست ترک می کند و این یعنی همان تهذیب نفس. به عبارت دیگر، تربیت اخلاقی با کشش محبّت و به روش عبودیت، بهترین شیوة قرآن از نظر علامه است.

آن دل که به یاد تو نباشد دل نیست
آن که ندارد به سر کوی تو راه

قلبی که به عشقت نتپد جز گل نیست
از زندگی بی ثمرش حاصل نیست38

«حبّ عبودی» روشی است برای تقویت اراده و همت در راه ب فضایل و ترک رذایل.

علامه طباطبایی می فرماید:

عبادت به سه طریق ممکن است (و هر کدام اثر خود را دارد ): اول عبادت از روی ترس و بیم از خشم الهی و عذاب آ ت، که انسان را به زهد وا می دارد. یعنی فرد از لذایذ دنیا چشم پوشی می کند تا به نجات ا وی برسد. دوم، عبادت به طمع بهشت و نعمت های ا وی که فرد را وادار به فعل نیک می کند. اما طریق سوم عبادت، طریقه «محبت» است؛ یعنی قلب را از تعلق به هر چه غیر خداست پاک ، از تمام زینت ها و زخارف دنیا گذشتن، از فرزند، همسر، مال، مقام، حتی از آرزوهای خود. قلب را منحصراً برای خدا فارغ ، یعنی محبت به خدا قلب فرد را مرحله به مرحله تسخیر می کند تا جایی که این فرد تنها کاری را می کند که خداوند دوست دارد وآن چیزی را ترک می کند که او نمی پسندد. به رضای خدا راضی و به خشم او خشمگین می شود.39

شهید مطهری در این رابطه می گوید:

عشق و محبّت، محرّک ش تن حصار خودپرستی است. همین که عاشق از «خود» پا بیرون نهاد، روح او توسعه می یابد و صفات زشت اخلاقی را کنار می نهد... عشق و محبّت، تنبل را چالاک می کند، حتی از کودن تیزهوش می سازد، از بخیل بخشنده و از کم طاقت، شکیبا می سازد... .40

آری:

هر که را جامه ز عشقی چاک شد

او ز حرص و عیب کلی پاک شد

«آنچه در عبودیت هدف است، حفظ و یادآوری شناخت خداوند است؛ یعنی پس از آنکه فرد خداوند را شناخت، با عبادات، به یاد او می افتد تا دچار غفلت نگردد».41

حضرت علی علیه السلام فرموده است دوستی خدا آتشی است که به هیچ چیز نمی گذرد مگر اینکه آن را می سوزاند؛ یعنی همة هواها واشتغالات نفس را از بین می برد.42 قرآن کریم می فرماید: «إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ(آل عمران: 31)؛ این آیه، نشانة محبت به خداوند را تبعیّت از فرستادة او یعنی صلی الله علیه وآله می داند و نشانه محبّت خداوند به بنده را آمرزش گناهان او و مورد رحمت و مغفرت الهی قرار گرفتن، می داند.

علامه طباطبایی سه مرحله برای عبودیت معرفی می کند: اول توکّل که اعتماد به خداوند و راضی شدن به مصلحت او است؛ دوم، تفویض و سپردن امور به خداوند؛ در این مرحله فرد با تضرع و ماس، درخواست یاری دارد. مرحلة سوم، مقام تسلیم است که بنده مطیع محض بوده و حتی ماس و درخواست را رها می کند و باور دارد که خداوند با حکمت خویش، امور را به بهترین شکل هدایت می کند؛ مانند آنچه حضرت ابراهیم علیه السلام فرمود: «حسبی من سؤالی علمه بحالی؛43 علم خداوند به احوال من، مرا بی نیاز از درخواست نموده است.»

راه های ب حبّ خداوند در قرآن بیان شده است؛ برخی از آنها عبارت اند: تفکر و شناخت خداوند، ذکر دائم و یادآوری نعمت ها و مسئولیت انسان در برابر خداوند،44 ا اج محبّت غیر خدا «القلب حرم الله فلا تسکن فی حرم الله غیر الله»،45 عمل مطابق رضایت الهی46و محبّت اولیای خدا که خداوند به آن سفارش کرده است: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی»(شوری: 23)؛ علامه همچنین بیان می کند که صلی الله علیه وآله و اهل بیت معصوم علیهم السلام ایشان مصادیق ذکر الهی اند؛ زیرا خداوند به وسیله آنها به یاد می آید.47

ب)روش موعظه و نصیحت

این روش با توجه به فطرت اجرا می شود؛ موعظه یعنی کارهای نیک به گونه ای تذکر داده شود که قلب شنونده از شنیدن بیان آن رقت پیدا کند و در نتیجه تسلیم شود.48 قرآن کریم نصایح لقمان به پسرش را بیان می کند که حقیقت توحید را به او می آموزد و سپس او را دعوت به عمل می کند: «وَ هُوَ یَعِظُهُ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ ‏عَظِیمٌ»(لقمان: 13). علامه بیان می کند که روش لقمان در نصحیت فرزندش، بیان توحید و معاد همراه با محبّت است. خطاب عاطفی «یا بنیّ!» یعنی «پسرکم!» برای برانگیختن احساسات و ترغیب به پذیرش است.49

همچنین قرآن کریم از زبان حضرت نوح علیه السلام بیان می کند که فرمود: «یا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ»(نوح: 2)؛ عبارت «یا قوم» در واقع «قومی» بوده که مخفّف شده و بیان کننده خیرخواهی و مهربانی است.50 از میان روش های ارشادی، روش عاطفی مؤثرتر است. بنابراین، درگیر احساسات فرد برای رجوع به خویشتن، می تواند در پذیرش نصیحت جهت اصلاح، مؤثر واقع شود و این انگیزه ای مهم برای ب فضایل و ترک رذایل است.

پس در این روش، محور قرار دادن توحید و تذکّر به این حقیقت، مهم است و باید با محبّت و برانگیختن احساسات همراه باشد.

ج)روش الگوسازی با بیان داستان و مثال

علامه می فرماید: «قرآن کریم مثل معلّمی است که کلیات درس را در مختصرترین جملات بیان می کند سپس شاگردان را به عمل به آن امر می کند. بعد اعمال آنها را می بیند؛ صحیح و فاسد آن را اصلاح می کند؛ نقص ها و کمبودها را با موعظه، مثال، داستان، وعده به پاداش و جزا رفع می کند».51 علامه بیان می کند که تمامی داستان ها و مثال های قرآن، حول محور توحید، افراد را تربیت می کند. ایشان ویژگی داستان ها و مثال های قرآن برای تربیت اخلاقی انسان ها را این گونه معرفی می کند: «اینکه خداوند داستان های انبیا را بیان می کند، عبادت ها، دعاها و طرز معا شان را با مردم مثال می زند، در واقع خود نوعی تربیت عملی است با ذکر جزئیات. آنچه در تمام آنها محور اصلی بحث قرآن است، هدایت توحیدی انبیاست و این اعتقاد درونی آنها به توحید است که در اعمال آنها بروز کرده است.»52

علامه می گوید این که داستان حضرت یوسف علیه السلام از نظر قرآن «احسن القصص» است به آن دلیل می باشد که اخلاص توحید او را بیان می کند و ولایت خداوند سبحان نسبت به بنده اش را مجسّم می سازد که چگونه او را در راه محبت و سلوک راهش تربیت کرده و از چاه ذلت به اوج عزت رسانده است. همچنین نشانگر آن است که خداوند عهده دار امور بندگان مخلص خویش است تا به عرش عزّت بلندشان کند.53

ویژگی مثال های قرآنی نیز آن است که با بیان نکات اخلاقی، میان دستورهای مختلف عبادی، ، اجتماعی و... پراکنده شده اند تا هر لحظه، تمرین و تذکّری برای یاد خدا باشند و بذر غفلت و رذایل را در هر موقعیتی بخشکانند.54بنابراین، روش داستان و مثال برای الگوسازی علمی در تربیت اخلاقی، در صورتی که حول محور توحید باشد، بسیار مؤثر واقع خواهد شد.

د) وعدة بهشت و جهنم

قرآن کریم در موارد بسیار به بیان عذاب های جهنم و نعمت های بهشتی و مقایسة آن دو پرداخته است. «قُلْ أَ ذلِکَ خَیْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ»(فرقان: 15)؛ در این روش، آگاهی دادن از نتایج کار نیک، انگیزة کافی برای انجام دادن آن ایجاد می کند؛ همان طور که آگاه شدن از نتایج سوء، بهترین عامل بازدارنده از ارتکاب آن عمل است. به عبارتی، تشویق و شرم تنبیه باید مربّی فرد باشد و این یعنی بها دادن به عزت و کرامت انسانی.

ه ) پرسش و پاسخ

یکی از شیوه های پرورش استعدادها، مطرح موضوع مورد نظر در قالب پرسش است. با اجرای ماهرانة این روش، به جای تعدادی باسوادهای سطحی، صاحب نظرانی متفکر تربیت می شوند که اهل معرفت اند.55 قرآن کریم در راه پرورش نیروی معرفت و تفکّر، برای کامل شدن شناخت افراد و رسیدن به عبودیت از این روش استفاده کرده است. در روش پرسش و پاسخ، القای اطلاعات، همراه با تفکر حول محور مورد نظر صورت می گیرد. از این روی، ماندگاری اثر آن بیشتر خواهد بود:

«أَ لَمْ‏ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ(حدید: 16)؛ آیا وقت آن نرسیده است که دلهای مؤمنان در برابر ذکر خدا خاشع گردد؟»

و) امر به معروف و نهی از منکر

انجام معروف وقتی آسان می شود که همة هدف ها متوجه قرب الی الله باشد و منکر وقتی صورت می گیرد که انسان از این هدف به انحراف کشیده شده و عقب بیفتد. امر به معروف و نهی از منکر، وقتی اثر گذار است که آمر یا ناهی، این حقیقت را به فرد امرشونده یا نهی شونده القا کند. نکتة مهم در این روش آن است که فرد باید به گفته های خود عمل کند تا نشانة صدق دعوی او باشد. قرآن کریم می فرماید: «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ»(آل عمران: 110).

قرآن کریم بیان می کند شما بهترین امت هستید؛ زیرا به نیکی امر و از زشتی ها نهی می کنید، در حالی که به خداوند ایمان دارید. یعنی امر و نهی شما حول محور توحید است.

ز) ابتلاء

بنابر مبنای اختیار و مسئولیت پذیری، یکی از روش های تربیت اخلاقی، مواجه شدن فرد با نتایج اعمال خویش است تا با آگاهی از نتایج مثبت یا منفی آن، برای انجام دادن دوباره عمل، دلسرد یا تشویق شود. در این روش، فرد بر اساس مبنای «حبّ ذات» می کوشد به گونه ای عمل کند که زیانی متوجه او نشود. قرآن کریم می فرماید: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الَّثمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (بقره: 155 و 156).

بنابراین، فرد وقتی دانست نتیجة عمل او به خودش باز می گردد و دنیا هر لحظه صحنه آزمایش اوست، متوجه امر آ ت شده و به اصلاح نفس می پردازد؛ به عبارت دیگر، به تربیت اخلاقی خود مشغول می شود.

دانشمندان تربیتی اصول دیگری را نیز در تربیت مهم می دانند که برخی از آنها عبارتند از: مدارا با متخلف، تدریج در آموزش رفتار پسندیده، تکرار و مداومت بر ب فضایل وترک رذایل، رعایت اعتدال و پرهیز از افراط وتفریط نابجا.

نتیجه گیری

پیش از این بیان شد که مبانی تربیت اخلاقی به معنی امکانات، ضرورت ها و موقعیت حیات انسانی در تربیت اخلاقی است و شیوه ها به معنای راه کارهاو پیش فرض هایی است که با توجه به مبانی، برای رسیدن به اه اتخاذ می شوند. علامه بیان می کند هدف های تربیت اخلاقی می تواند به انگیزة قوانین اجتماعی یا مورد پسند مردم واقع شدن باشد ـ همان طور که دانشمندان غربی عموماً همین اه را در تشویق به اخلاق در نظر دارندـ یا به انگیزة رهایی از عذاب ا وی و رسیدن به نعمت های بهشتی باشد ـ همان گونه که ادیان گذشته به آن تأکید دارند. ـ اما روش قرآن با این دو گروه تفاوت دارد. قرآن کریم همة آموزه های خود را حول محور «توحید» بیان می کند و انگیزه تربیت اخلاقی را، حبّ معبود و رسیدن به قرب و به او بیان می کند.

علامه، مبانی تربیت اخلاقی در قرآن را توحید، فطرت، هدفدار بودن انسان، اختیار و قوة معرفت پذیری انسان می داند. البته مهم ترین مبنا را «توحید» معرفی کرده است که سایر مبانی حول آن می چرخد. شناخت توحید، نگرش موحد را نسبت به خود و خداوند تغییر می دهد؛ نقص های او را یادآور شده و تنها رافع کمبودها و نیازها را خداوند می داند. میل های فطری او نظیر میل به قدرت، علم، عزّت و احترام، کمال و حقیقت، حبّ ذات، پرستش موجود برتر و... اگر در کنار شناخت توحیدی قرار بگیرد، بهترین کمک کنندة فرد در تربیت صحیح اخلاقی می شود.

علامه مهم ترین روش قرآن را «حبّ عبودی» یا محبّتی که از عبودیت فرد سرچشمه می گیرد می شناسد ایشان معتقد است ی که خود را بنده خداوند نداند، هرگز نمی تواند به تربیت اخلاقی صحیح و کامل دست یابد. البته این اعتقاد باید در عمل نشان داده شود. عبودیت نیز هرگز به طور کامل اجرا نمی شود؛ مگر آنکه انگیزة آن، محبّت به خداوند باشد؛ محبّت به کمالات او و اینکه ولیّ نعمت و رافع نیازهای انسان است. سایر روش های قرآن نظیر نصیحت و موعظه، الگوسازی با بیان مثال و داستان، وعده بهشت و جهنم، پرسش و پاسخ، امر به معروف و نهی از منکر، همگی حول محور «توحید» بوده و یادآور همین مسئله است.

امیدواریم این شیوة قرآن برای تربیت اخلاقی، مورد توجه عموم، به ویژه مربّیان اخلاق قرار گیرد؛ زیرا به هر میزان که خود را از نظر توحیدی تکامل بخشیم، به همان مقدار در مراتب کمال اخلاقی پیشرفت خواهیم کرد. خارج شدن از مراتب توحید، گرفتار شدن به فسادها و رذایل اخلاقی را به دنبال خواهد داشت.


  • ··· منابع
    ـ جعفری، محمدتقی؛ ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر و فرهنگ ی، 1364.
    ـ ازهری، محمدبن احمد، معجم تهذیب اللّغة، بیروت، دارالمعرفة، 1422ق.
    ـ جعفری، محمدتقی، ترجمه و شرح نهج البلاغه، بی جا، دفتر نشر و فرهنگ ی، 1364.
    ـ جعفری، محمدتقی، تعلیم و تربیت، تهران، پیام ، 1378.
    ـ جوادی آملی، عبدالله، مبادی اخلاق در قرآن، قم، اسراء، چ دوم، 1378.
    ـ جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن، (تفسیر موضوعی قرآن ج 2)، تنظیم حیدعلی ایّوبی، قم، اسراء، چ دوم، 1385.
    ـ جوهری، اسماعیل حمّار، الصّحاح، بیروت، ی، 1368.
    ـ حاجی ده آبادی، محمدعلی، درآمدی بر نظام تربیتی ی، قم، مرکز جهانی علوم ی، 1377.
    ـ حسن زاده آملی، حسن، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا (نمط نهم «مقامات العارفین»)، قم، مطبوعات دینی، 1383.
    ـ ، روح الله، دیوان ، بی جا، مؤسسه تنظیم و نشر آثار ، 1372.
    ـ دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، تهران، 1334.
    ـ راغب اصفهانی، القاسم حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، بیروت، دارالشامیه و دمشق، دارالقلم، 1416ق.
    ـ زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بی جا، دارالهدایة، 1386.
    ـ سبحانی تبریزی، جعفر، الهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، مؤسسه صادق علیه السلام ، چ چهارم، 1417ق.
    ـ سعیدی مهر، محمد، آموزش کلام ی، قم، کتاب طه، چ دوم، 1381.
    ـ شبّر، عبدالله، الأخلاق، ترجمة محمدرضا جبّاران، قم، هجرت، چ ششم، 1380.
    ـ شیروانی، علی، اخلاق ی و مبانی نظری آن، قم، دارالفکر، چ دوم، 1381.
    ـ طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ترجمة سیدمحمدباقر همدانی، قم، دفتر انتشارات ی، 1363.
    ـ طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چ دوم و سوم،1393، ج 1ـ20.
    ـ طوسی، نصیرالدین محمد، اخلاق ناصری، تهران، خوارزمی، چ سوم، 1364.
    ـ فراهیدی، خلیل بن احمد، ترتیب العین، قم، اسوه، 1414ق.
    ـ فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، قم، مؤسسه دارالهجرة، 1405ق.
    ـ قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب ال یه، 1352.
    ـ کلانتری، الیاس، المعجم المفهرس لآیات القرآن الکریم، تهران، اسوه، 1377.
    ـ محمدی ری شهری، محمد، منتخب میزان الحکمة، ترجمة رضا شیخی، قم، دارالحدیث، چ پنجم، 1385.
    ـ محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، ترجمة رضا شیخی، قم، دارالحدیث، چ دوم، 1377.
    ـ مصباح، محمدتقی، اخلاق در قرآن، نگارش محمدحسین اسکندری، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی €، چ سوم، 1377.
    ـ مصباح، محمدتقی، توحید در نظام عقیدتی و ارزشی ، بی جا، شفق، چ چهارم، 1375.
    ـ مطهری، مرتضی، جاذبه و عه علی علیه السلام ، تهران، بی نا، 1349.
    ـ نراقی، احمد، معراج السعاده، بی جا، جاویدان، بی تا.
    ـ دیلمی، احمد و آذربایجانی، مسعود‎‎،اخلاق ی، تدوین: نهاد نمایندگی ی قم: دفتر نشر معارف، 1385

  • پى نوشت ها
    1-. دانشجوی کارشناسی ارشد مدرسی معارف باقرالعلوم علیه السلام. دریافت: : 20/5/88 پذیرش:7/7/88.
    2- یار باقرالعلوم علیه السلام.
    1. ابوالقاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن. ج 1، ص 252.
    2. حاجی ده آبادی، درآمدی بر نظام تربیتی ، ص 18.
    3. محمدمرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج 2، ص 464 / جوهری، اسماعیل بن حمّار، الصّحاح،ج 4، ص 2350.
    4. حاجی ده آبادی، درآمدی بر نظام تربیتی ، ص 12.
    5. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن. ج 1، ص 297.
    6. عبدالله جوادی آملی؛ مبادی اخلاقی در قرآن. ص 74.
    7. احمد دیلمی و مسعود آذربایجانی؛اخلاق ی. ص 19.
    مشاهده متن کامل ...
شیوه های تعلیم وتربیت در قرآن وکریم.ازنظر علامه طباطبایی
درخواست حذف اطلاعات

قرآن کریم از دیدگاه علامه طباطبایی

چکیده

این مقاله بارویکرد تحلیلی توصیفی به مبانی و شیوه های تربیت اخلاقی در قرآن، از نظر مفسّر بزرگ علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می پردازد. مبانی تربیت اخلاقی به معنای استعدادها، امکانات و ضرورت های مربوط به انسان دربارة آموزش اخلاق و همچنین بیانگر نوع روش ها وشیوه ها در تربیت اخلاقی است. مبانی تربیتی به سه دستة علمی، فلسفی و دینی تقسیم می شود که در این مقاله تنها به مبانی دینی پرداخته شده است.

علامه، «توحید» را مهم ترین مبنای تربیت اخلاقی قرآن می داند که تمامی آموزه های قرآن، حول محور آن می چرخد. موحد پس از شناخت خداوند و شناخت نیازهای خود، بنابر امیال فطری نظیر میل به هدف، کمال، حقیقت، تقدیس موجود برتر، کرامت ذاتی و صیانت از نفس، به سوی خداوند جذب می شود، و تنها راه رسیدن به قرب را در انجام دستورهای الهی و ترک محرّمات می یابد. این همان روش عبودیت است که انسان را به تهذیب نفس می رساند.

از دیدگاه علامه، سایر مبانی نظیر اختیار، معرفت پذیری و... و روش های تربیت اخلاقی مانند نصیحت، الگوسازی با داستان و مثال، وعدة بهشت و جهنم، پرسش و پاسخ، ابتلا و...، همگی حول محور «توحید» می تواند اثرگذار باشد.

کلید واژه ها: تربیت، توحید، تربیت اخلاقی، مبانی اخلاق، شیوه های اخلاقی.

مقدمه

اصول تربیتی هر دیدگاهی از مبانی تربیتی آن نشئت می گیرد و روش ها و فنون خاص تربیتی خود را به دنبال خواهد داشت. نیل به سعادت حقیقی، بدون داشتن «اخلاق الهی» و «زندگی سالم جهت رشد و تکامل انسانی» امکان پذیر نیست. آنچه امروز به آن نیازمندیم، دانستن اهمیت سرمایه گذاری و برنامه ریزی دقیق فرهنگی برای رسیدن به این هدف است. ترویج صحیح آداب ی و حل مشکلات اخلاقی جامعه، نیازمند شناخت مبانی و شیوه های اخلاقی مطرح شده از سوی خداوند است و قرآن کریم بهترین مرجع در این زمینه می باشد. اصول و روش های تربیت اخلاقی، به گونه ای در قرآن کریم مطرح شده است که می تواند عرصه های فردی، خانوادگی و اجتماعی را سامان بخشد و راه گشای تمامی این مسائل باشد. پرسش اساسی اینجاست که آیا قرآن مبنا و روش خاصی در تربیت اخلاقی انسان دارد؟ آیا می توان روش واحدی برای تمامی سنین و در تمامی عرصه ها برگزید؟

مبانی تربیت اخلاقی در قرآن

«مبانی» در لغت به معنای «شالوده و اساس» یک چیز آمده است1 و در اصطلاح دانشمندان تربیتی، به گزاره هایی گفته می شود که بیانگر موقعیت، امکانات، محدودیت ها و ضرورت های حیات انسانی است.2 مبانی هر مکتب، نوع اصول ارزشی و تربیتی آن مکتب را مشخص می کند.

«تربیت» نیز در لغت از دو ریشة «ربو» و «ربب» اشتقاق یافته است؛ از ریشة «ربو» بیشتر ناظر به پرورش جسمی و به معنای «افزودن» و «پروراندن»، و از ریشة «ربّ» بیشتر ناظر به پرورش روحی و معنوی و به معنای «س رستی »، « ی » و «به اعتدال رساندن» است.3تربیت از نظر دانشمندان تربیتی، فعالیتی منظم و تدریجی برای کشف استعدادها و از قوه به فعلیت رساندن آنهاست.4

اخلاق در لغت جمع «خُلُق» یا «خُلق» به معنای سجیّه و طبیعت باطنی است5 و به صفاتی اطلاق می شود که بر اثر تکرار، در نفس انسان به صورت ملکه در آمده و رفتار متناسب با آن بدون تأمل از انسان صادر می شود.6 بنابراین، «تربیت اخلاقی» به معنای چگونگی به کارگیری و پرورش استعدادهای درونی انسان جهت رشد و تثبیت صفات پسندیدة اخلاقی (شکوفا ظرفیت های اخلاقی) به منظور انجام رفتارهای پسندیده اخلاقی و دوری از رذایل اخلاقی است؛ به طوری که این ویژگی ها برای انسان به صورت ملکه درآید.7

موضوع تربیت اخلاقی، نفس انسان است که افعال زیبا و زشت به طور ارادی از او صادر می شود.8 هدف تربیت اخلاقی، پرورش استعدادهای درونی انسان برای ایجاد و رشد صفات و رفتارهای پسندیدة اخلاقی است. از دیدگاه علامه طباطبائی، هدف تربیت اخلاقی، رسیدن به توحید در زمینة اعتقاد و عمل است. بنابراین، تربیت اخلاقی باید به عبودیت الهی بینجامد.9علامه معتقد است این هدف و این روش، مخصوص قرآن است (در مقابل گروهی که هدف را تأمین قوانین اجتماعی یا عرف جامعه می دانند یا پیروان ادیان الهی که هدف را رسیدن به نعمت های ا وی و دوری از عذاب می دانند).10 از این روی، برای شناسایی مبانی تربیت اخلاقی قرآن، باید ساحت های گوناگون انسان شناسی از نظر قرآن بررسی شود. باید رابطه انسان با خداوند، جهان هستی، خود و دیگران در نظر گرفته شود و در این راستا، به محدودیت ها، استعدادها و ضرورتهای حیات انسانی توجه شود.

مرحوم علامه طباطبایی موارد زیر را از مهم ترین مبانی تربیت اخلاقی در قرآن کریم می داند:

الف) توحید

اهمیت خداشناسی به دلیل آثار آن در حیات فردی و اجتماعی انسان ها مورد توجه است. اعتقاد انسان به خدا و برداشتی که از اوصاف الهی دارد، در شئون مختلف زندگی او، انگیزه ها، نیّت ها، داوری ها و اعمال او مؤثر است و شخصیت ویژه ای برای فرد می سازد و روش او را تغییر می دهد.

بنابراین، یکی از ضرورت های حیات آدمی، شناخت نوع ارتباط او با خداوند است. علامه معتقد است «توحید»، ریشة درخت و روح همة آموزه های قرآن است. از این روی، مهم ترین مبنای تربیت اخلاقی را «توحید» می داند. ایشان بیان می کند شجره طیبه ای که قرآن از آن نام می برد که اصل آن ثابت و فرع آن در آسمان است، همان توحید است که فروع آن، اخلاق، اعتقادات و احکام می باشد.11 بنابراین، از نظر ایشان مهم ترین مبنای قرآن در تربیت اخلاقی توحید است.

علامه طباطبایی «توحید» را این گونه معرفی می کند: «توحید در آن است که معتقد باشیم خداوند ربّ همه اشیاء است و هیچ ربّی جز او نیست، در همه جهات تسلیم او بوده و حقّ ربوبیّت او را ادا کنیم. بدین شکل که خشوع قلبی جز برای او نداشته باشیم و اعمالمان را جز برای او انجام ندهیم و دستورات او را بزرگ و عظیم بدانیم».12

انسانی که معتقد است کارگردان اصلی جهان تنها خداوند است و نیازمندی های او، تنها با تدبیر خداوند، سر و سامان خواهد گرفت، دست نیاز به سوی دیگران دراز نخواهد کرد؛ در مقابل مشکلات بی ت و کم صبری نخواهد داشت؛ زیرا او می داند که خداوند تنها ربّ او نیست، ربّ همه جهان است و امور را به بهترین شیوه هدایت خواهد کرد. علامه طباطبایی در این زمینه می فرماید:

«خداوند سبحان، مالک حقیقی انسان و هر آنچه به او تملیک کرده می باشد؛ چرا که انسان هرچه دارد خدا به او داده و مالک او، قلب او، تمام اموال اوست. لذا خدا به او، به نفع و ضررش، مرگ و حیاتش، کمال و سعادت یا شقاوتش، اسباب مورد نیاز سعادتش، از خود او آگاهتر است. دل ها به دست اوست و هر که را بخواهد به طرف آن برمی گرداند. تنها اوست که می تواند در هر حال، قلب انسان را به بهترین ح برگرداند. انسان هیچ مطلبی را از او نمی تواند مخفی کند؛ چون خدا از انسان به قلبش نزدیکتر است.13... وقتی انسان بداند خود و سایر موجودات، ملک خداوند هستند، بنابراین نه اندوه می خورد و نه می ترسد از آنکه ضرری ببیند بلکه تسلیم محض خدا می شود.» آری خداوند «ربّ العالمین» است یعنی عوالم گوناگون هستی تحت تدبیر و پرورش او قرار دارد.14

مسلّماً چنین نگرشی دربارة توحید، اساس تفکر انسان را دگرگون ساخته و ریشة رذایل اخلاقی را در او می خشکاند. همان گونه که مهم ترین انگیزة رعایت اخلاق را برای رسیدن به همه خیرات در انسان زنده می کند. احتجاج قرآن کریم بر توحید عبودی آن است که تنها ی سزاوار پرستش و خضوع و اطاعت است که خالق انسان و پرورش دهندة استعدادها، مالک مرگ و حیات، و نفع و ضرر او باشد. «وَ لا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَنْفَعُکَ وَ لا یَضُرُّکَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّکَ إِذاً مِنَ الظَّالِمِینَ(یونس: 106)؛ و جز خدا ی را که نه سودی به تو میرساند و نه زیانی را دفع می کند] مخوان، که اگر چنین کنی، از ستمکاران خواهی بود».

فرد موحد چون خدا را ناظر بر کارهای خود می داند، مدح و ذمّ مردم برایش مهم نیست، از این روی، دچار اضطراب نمی شود و به آرامش می رسد. همچنین این تفکر، جلوی تکبّر او را در هنگام موفقیّت ها می گیرد؛ زیرا مؤثر حقیقی را خدا می داند.15

محبّت اصیل، تنها زیبندة ذات نامحدود خداوند است؛ زیرا او جامع تمام کمالات بی منتهاست؛ ولیّ نعمت و رازق ماست و ما همواره به او محتاج هستیم. قرآن کریم با بیان توحیدی خاص خود، در صدد جذب قلوب مردم به سمت خداوند است و این مهم ترین اساس در تربیت اخلاقی است: «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ(بقره: 186)؛ و زمانی که بندگانم از تو دربارة من سؤال د همانا] من نزدیکم.»

همچنین توحید در علم، قدرت، عزّت و حیات را مطرح می کند: «وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ»(بقره: 282)؛ «أَ لا یَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ»(ملک: 14)؛ «آیا ی که آفریدگار است علم ندارد در حالی که خود باریک بین و آگاه است».

«أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً»(بقره: 165)؛ «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ»(یس: 82 )؛ «مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً»(فاطر: 10)؛ مرحوم علامه بیان می کند هر می خواهد عزیز شود یک راه دارد و آن این است که باید آیینه خدای عزیز شود تا عزّت در او ظهور یابد.16یعنی خود را به اخلاق الهی آراسته کند؛ خداوند کریم است او هم کریم باشد؛ خداوند صبور است او هم صبور باشد؛ خداوند ستارالعیوب است او هم چنین باشد و... .

مسلّماً چنین نگرشی از توحید که قرآن کریم بیان می کند، مهم ترین اثر تربیتی را در اخلاق بر جای خواهد گذاشت. علامه معتقد است این روش مخصوص قرآن کریم است. قرآن چنان دل ها را با علوم و معارف توحیدی خود پر می کند که دیگر جایی برای رذایل باقی نمی ماند. بنابراین، نگرش توحیدی یعنی ایجاد انگیزه برای انجام فضایل و پیشگیری از رذایل؛ نه دفع و درمان آنها؛ زیرا هر عملی که انسان انجام می دهد، یا برای به دست آوردن عزت یا قدرت یاسعادت و یا برای دفع شر و مکروهی می باشد و قرآن کریم قدرت، عزت و... را منحصربه خدا کرده است. بنابراین، در قلب موحد، جایی برای غیر خدا باقی نمی ماند تا به آن انگیزه دچار انحراف شود.17 بر مبنای توحید، مهم ترین روش تربیت اخلاقی قرآن، اجرای عبودیت است؛ یعنی انجام دستورات الهی و آنچه خداوند از انسان خواسته است و ترک محرّمات و آنچه انسان را از آن نهی کرده است. آری، موحّد حقیقی همواره درصدد رضایت محبوب و معبود برمی آید.

ب) فطرت

دومین مبنای قرآن در تربیت اخلاقی، پذیرش «فطریات» در انسان است. «فطرت» در لغت به معنی «خلق»، «ایجاد» و «سرشت و طبیعت» آمده است.18فطرت در اصطلاح، به گونه ای خاص از آفرینش اطلاق می شود که مخصوص انسان و غیر تقلیدی است. بدین صورت که نیازمند تمرین، و نبوده، در همه زمان ها، مکان ها و برای همه ثابت می باشد؛ قابل شدت و ضعف است و مبدأ همة فضایل انسانی است.19

یک سلسله میل ها و جاذبه های معنوی در انسان وجود دارد که در سایر موجودات نیست. این جاذبه ها به انسان امکان می دهد دایرة فعالیت هایش را از مادّیات توسعه دهد و تا افق عالی معنویات بکشاند. برخی از گرایش های فطری انسان عبارت است از: میل به حقیقت جویی و کمال ی ، میل به کرامت نفس و احترام، میل به آرامش، زیبایی دوستی، حبّ ذات و صیانت از نفس (جلب منفعت و دفع ضرر)، میل به خیر و فضیلت، تقدیس و پرستش موجود برتر، شکر و سپاس منعم که نوعی منفعت از او شامل انسان می شود.20 پرسش مهم در اینجا آن است که آیا انسان دارای ویژگی ای به نام فطرت است؟ و آیا قبول فطرت تأثیری بر تربیت اخلاقی انسان دارد؟

قرآن کریم در این باره می فرماید: «وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها»(شمس: 7 و 8)؛ «سوگند به نفس آدمی وآنکه آن را منظم ساخت. سپس خیر و شر را به او الهام کرد.» مرتضی مطهری در این زمینه می گوید: «اگر انسان دارای یک سلسله فطریات باشد، قطعاً تربیت او باید با در نظر گرفتن همان فطریات صورت گیرد».21

ان تعلیم و تربیت به این نکته اذعان دارند که تعلیم و تربیتی شایستة انسان است که در همة مراحل نوعی و فردی، با شناخت صحیح انسان و وضعیت او، همراه باشد.22

بنابراین، شناخت فطریات انسان، به یقین در تربیت اخلاقی او لازم است تا بتوان شیوه های تربیتی متناسب با آن اتخاذ کرد. علامه طباطبایی معتقد است عقل عملی که خاستگاه رفتارهای اخلاقی است، مقدمات احکام خود را از فطرت وغریزة انسانی می گیرد. ایشان ضمن پذیرش مبنای فطرت در تربیت اخلاقی، آن را نیازمند شکوفایی می داند:

نکته مهم آن است که انسان ها فطرتاً خواهان علم، قدرت و صیانت از نفس هستند و به بقا و جاودانگی خویش می شند. میل به ب اعتبار و احترام دارند؛ میل به لذت جویی و زیبایی دوستی دارند و در مقابل ولی نعمت خود خاضع اند. برای مثال، احترام به پدر و مادر به مثابه یک ولیّ نعمت در همة جوامع دیده می شود. روشن است که نوع دید افراد به زندگی و شناخت آنان از خویش، خداوند و جهان، جهت امیال فطری را مشخص کرده و در شدّت یا ضعف آن مؤثر است. برای نمونه، اگر انسانی باور داشته باشد دنیا تمام زندگی اوست و با مرگ، نابود می شود یا اینکه همواره در دنیا جاودانه خواهد بود، در این صورت او حریص ترین افراد به ب قدرت و منفعت و لذت جویی است؛ در مقابل، انسانی که به شناخت عمیق از خداوند و هستی رسیده باشد و بداند که حیات آ ت، اصل زندگی او را تشکیل می دهد، با همان انگیزه های فطری یعنی میل به کمال، قدرت، عزّت، صیانت نفس و... در صدد رسیدن به سعادت ابدی و ا وی است و البته راه آن را بندگی خداوند می داند؛ زیرا موحّد حقیقی، خداوند را جوابگوی همة امیال و خواهش های خود می شناسد. از این روی، تمام همّ و غمّ خود را صرف جلب رضایت او می کند؛ قرآن کریم در این باره می فرماید: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها(روم: 30)؛ پس روی خود را متوجه آیین خالص پروردگار کن، این فطرتی است که خداوند، انسان ها را بر آن آفریده است.

نکته ای که باید به آن توجه کرد این است که برای شکوفایی استعدادهای فطری، نیازمند برطرف موانع آنها و هدایت صحیح شان برای رسیدن به کمال هستیم. بر مبنای فطرت، روش های تذکّر، موعظه، پرسش و پاسخ، امر به معروف و نهی از منکر، برای تربیت اخلاقی اتخاذ می شود.

ج) هدفدار بودن انسان

یکی دیگر از مبانی تربیت اخلاقی در قرآن، هدفدار بودن انسان یا داشتن مطلوب نهایی است و آن عبارت است از رسیدن به سعادت و کمال. کمال یعنی شکوفایی استعدادهای درونی انسان، و سعادت به لذت پایداری گفته می شود که از جهت کمّی و کیفی دارای برتری و دوام نسبت به سایر لذت هاست.23 قرآن، هدف وکمال انسان را در آگاهی کامل و علم شهودی و حضوری او به خدای متعال می داند که همان قرب حقیقی نسبت به پروردگار است و با تلاش و تهذیب نفس به دست می آید.24 از نظر قرآن، سعادت انسان که موجودی مرکب از روح و بدن می باشد، عبارت است از رسیدن به خیرات جسمانی و و متنعم شدن به آن.25می فرماید: «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ( انشقاق: 6)؛ «ای انسان قطعاً تو به سوی پروردگارت در حرکت هستی پس او را ملاقات خواهی کرد».

بدیهی است که انسان دارای امیال و گرایش های گوناگونی است که نمی تواند به همه آنها پاسخ دهد. در تربیت اخلاقی حول محور توحید، همه خواسته ها و امیال فرد به سمت یک هدف ارزشمند جمع می شود و آن، رسیدن به رضایت و قرب خداوند است. نکته ای که علامه طباطبایی در بحث کمال مطرح می کند آن است که کمال انسان، در متن زندگی اجتماعی او به وقوع می پیوندد و اجتماع استوار نمی شود مگر در پرتو قوانین. قوانین نیز هر چقدر عادلانه تنظیم شده باشد، راه تخلّف را نمی بندد؛ مگر اینکه فضایل اخلاقی در آن جامعه حکمفرما باشد. فضایل اخلاقی نیز وقتی انسان و جامعه را به انجام اعمال صالح و سعادت سوق می دهد که بر اساس توحید باشد؛ یعنی مردم معتقد باشند جهان پروردگاری ازلی و سرمدی دارد که هیچ چیز از علم و احاطه او بیرون نیست و هیچ قدرتی فوق آن وجود ندارد؛ او همه را آفریده و به زودی به حساب همه رسیدگی خواهد کرد. در این صورت هم و غمّ آدمیان، مراقبت از اع ان جهت رضایت حق خواهد بود.26

برخی از دانشمندان تربیتی، اجتماعی بودن انسان را مبنای جداگانه ای برای تربیت انسان می دانند.

د) اختیار

اختیار در لغت به معنای «توانایی انتخاب درست از نادرست» است؛27 در اصطلاح نیز به معنای در انجام افعال، به همراه آگاهی و توانایی بر انجام آن می باشد.28 برای انجام یک فعل، اراده انجام دادن آن لازم است و برای اراده باید ابتدا به تصور فعل، سپس تصدیق به نوعی فایده در آن پرداخت و اعتقاد به قدرت بر انجام آن فعل داشت تا شوق و میل به انجام آن در ما ایجاد شود. ارزش تمام کارهای اخلاقی انسان به وجود اختیار اوست؛ زیرا هرگز موجودی را بر آنچه استعداد و توانایی انجام آن را ندارد بازخواست نخواهند کرد. معمولاً انسان هایی که تنبل هستند و نمی خواهند خود را به زحمت بیندازند و به تزکیه نفس بپردازند، می کوشند رفتارهای نادرست خود را به عوامل قهری نظیر خواست خداوند، جبر محیط یا ارثی بودن صفتی نسبت دهند تا از زیر بار سنگین مسئولیت شانه خالی کنند. قرآن برای مبارزه با این تصوّر غلط، مرتب گوشزد می کند که انسان موجودی مختار و در قبال کارهای خود مسئول است: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی» «وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُری» «ثُمَّ یُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفی»(نجم: 39 تا 41)؛ و برای انسان بهره ای جز سعی و کوشش او نیست، به زودی جزای کافی سعیش را می بیند.

بر مبنای اختیار، روش های بشارت و انذار (وعدة بهشت و جهنم)، عفو و صفح از خطا و روش ابتلا برای تربیت اخلاقی اتخاذ می شود.

ه ) معرفت پذیری انسان

معرفت پذیری یکی از استعدادهای ویژة انسانی و از مبانی تربیت اخلاقی به شمار می آید. یکی از مسائل مهم در تربیت اخلاقی، وجود محرّک اصلی، به منظور حرکت برای خودسازی یا دیگرسازی اخلاقی است. آنچه می تواند برای شناسایی شکوفایی استعدادهای اخلاقی محرک باشد، شناخت نیاز انسان و میل به رفع آن است. بنابراین، انسان نیازمند معرفت به نفس خویش است. متأسفانه انسان در اثر توجه و پرداختن بیش از اندازه به امور مادی، خود را فراموش کرده به سمت هلاکت می رود.

معرفت نفس یعنی شناخت ویژگی های انسان، ضعف ها، اه و راه تکامل؛ همه اینها انسان را به سوی معرفت خداوند می کشاند؛ زیرا تنها خداوند است که می تواند همة میل ها، ظرفیت ها، و ضعفهای انسان را با کمالات نامحدود خود ء کند. ب معرفت می تواند حصولی (با استفاده از برهان و استدلال) یا حضوری و شهودی باشد. بدین شکل که وقتی انسان با برهان دریافت سراسر نیاز است و تنها خداوند رفع کنندة نیازهای اوست، هر لحظه در عبودیت خویش کامل تر شده و شایسته دریافت فیض الهی می گردد؛ به طوری که راه را به او نشان بدهد: «إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً»(انفال: 29).

قرآن کریم با خطاب هایی نظیر «یَتَدَبَّرُونَ»، «یَتَفَکَّرُون»، «اولُوا الْأَلْبابِ» و... قوة معرفت پذیری و تعقل انسان را به رسمیت شناخته است.

مرحوم علامه می فرماید: «خداوند کریم در هیچ آیه ای دستور نداده است که مردم کورکورانه ایمان بیاروند. حتی گاهی در میان آیات، علت احکام و شرایع را نیز بیان می کند. به عبارتی، قرآن، مبنای دعوت خود را بر ادراک عقلی انسان نهاده و او را به ب بینش دعوت می کند تا با شناخت نیازهای خود و قدم در وادی تهذیب نفس به سعادت برسد».29 قرآن کریم همچنین انسان را خلیفه خداوند،30 امانتدار او،31دارای بزرگترین ظرفیت علمی،32 معرفی کرده است و در مقابل، ضعف جسمی،33عجول بودن34 و جهل اضطراری نسبت به آینده (نظیر مرگ) را از جمله ویژگی هایی می داند که او را به ب کمالات و فضایل برای نزدیک تر شدن به خداوند سوق می دهد. در ادامه، به روش های تربیت اخلاقی که از این مبانی نشئت می گیرد؛ می پردازیم:

شیوه های تربیت اخلاقی در قرآن

روش های تربیت اخلاقی به سه دسته خودسازی، دیگرسازی و روش های مشترک قابل تقسیم است و ما روش های مشترک را بررسی خواهیم کرد.

الف)روش حبّ عبودی

علامه معتقد است مهم ترین روش تربیت اخلاقی مبتنی بر توحید، روش حبّ عبودی است.35

حبّ عبودی یعنی محبّتی که از روی عبودیت فرد و ناشی از شناخت توحیدی نسبت به خداوند است؛ محبتی که همة نقایص و تمایلات انسان را پاسخ می دهد. علامه در المیزان می فرماید: مهم ترین شیوة تربیتی اخلاقی در نظر قرآن، شیوة حب عبودی است. چون بنای بر محبت عبودی است. یعنی ترجیح دادن جانب خدا بر جانب بنده؛ رضای خدا را بر رضای خود ترجیح دادن؛ از حق خود به خاطر حق خدا گذشتن و از خشم خود به خاطر خشم خدا صرف نظر ؛ این محبت انسان را به کارهایی وا می دارد که عقل اجتماعی نمی پسندد. چون ملاک اخلاق اجتماعی، همین عقل اجتماعی است. محبت انسان را به کارهایی وا می دارد که فهم عادی که اساس تکالیف عمومی و دینی است، آن را نمی فهمد.36

در حدیث قدسی آمده است: «هرگاه اشتغال به من بر جان بنده غالب آید، خواهش و لذت او را در یاد خود قرار دهم و چون خواهش و لذّتش را در یاد خود قرار دهم، عاشق من می گردد و من نیز عاشق او».37

بنابراین، محبت خداوند شامل بندة عاشق می گردد و او را برای خدا خالص می کند. مسلّماً چنین فردی دستورهای الهی را به سبب عشق به محبوب انجام می دهد و آنچه مبغوض اوست ترک می کند و این یعنی همان تهذیب نفس. به عبارت دیگر، تربیت اخلاقی با کشش محبّت و به روش عبودیت، بهترین شیوة قرآن از نظر علامه است.

آن دل که به یاد تو نباشد دل نیست
آن که ندارد به سر کوی تو راه

قلبی که به عشقت نتپد جز گل نیست
از زندگی بی ثمرش حاصل نیست38

«حبّ عبودی» روشی است برای تقویت اراده و همت در راه ب فضایل و ترک رذایل.

علامه طباطبایی می فرماید:

عبادت به سه طریق ممکن است (و هر کدام اثر خود را دارد ): اول عبادت از روی ترس و بیم از خشم الهی و عذاب آ ت، که انسان را به زهد وا می دارد. یعنی فرد از لذایذ دنیا چشم پوشی می کند تا به نجات ا وی برسد. دوم، عبادت به طمع بهشت و نعمت های ا وی که فرد را وادار به فعل نیک می کند. اما طریق سوم عبادت، طریقه «محبت» است؛ یعنی قلب را از تعلق به هر چه غیر خداست پاک ، از تمام زینت ها و زخارف دنیا گذشتن، از فرزند، همسر، مال، مقام، حتی از آرزوهای خود. قلب را منحصراً برای خدا فارغ ، یعنی محبت به خدا قلب فرد را مرحله به مرحله تسخیر می کند تا جایی که این فرد تنها کاری را می کند که خداوند دوست دارد وآن چیزی را ترک می کند که او نمی پسندد. به رضای خدا راضی و به خشم او خشمگین می شود.39

شهید مطهری در این رابطه می گوید:

عشق و محبّت، محرّک ش تن حصار خودپرستی است. همین که عاشق از «خود» پا بیرون نهاد، روح او توسعه می یابد و صفات زشت اخلاقی را کنار می نهد... عشق و محبّت، تنبل را چالاک می کند، حتی از کودن تیزهوش می سازد، از بخیل بخشنده و از کم طاقت، شکیبا می سازد... .40

آری:

هر که را جامه ز عشقی چاک شد

او ز حرص و عیب کلی پاک شد

«آنچه در عبودیت هدف است، حفظ و یادآوری شناخت خداوند است؛ یعنی پس از آنکه فرد خداوند را شناخت، با عبادات، به یاد او می افتد تا دچار غفلت نگردد».41

حضرت علی علیه السلام فرموده است دوستی خدا آتشی است که به هیچ چیز نمی گذرد مگر اینکه آن را می سوزاند؛ یعنی همة هواها واشتغالات نفس را از بین می برد.42 قرآن کریم می فرماید: «إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ(آل عمران: 31)؛ این آیه، نشانة محبت به خداوند را تبعیّت از فرستادة او یعنی صلی الله علیه وآله می داند و نشانه محبّت خداوند به بنده را آمرزش گناهان او و مورد رحمت و مغفرت الهی قرار گرفتن، می داند.

علامه طباطبایی سه مرحله برای عبودیت معرفی می کند: اول توکّل که اعتماد به خداوند و راضی شدن به مصلحت او است؛ دوم، تفویض و سپردن امور به خداوند؛ در این مرحله فرد با تضرع و ماس، درخواست یاری دارد. مرحلة سوم، مقام تسلیم است که بنده مطیع محض بوده و حتی ماس و درخواست را رها می کند و باور دارد که خداوند با حکمت خویش، امور را به بهترین شکل هدایت می کند؛ مانند آنچه حضرت ابراهیم علیه السلام فرمود: «حسبی من سؤالی علمه بحالی؛43 علم خداوند به احوال من، مرا بی نیاز از درخواست نموده است.»

راه های ب حبّ خداوند در قرآن بیان شده است؛ برخی از آنها عبارت اند: تفکر و شناخت خداوند، ذکر دائم و یادآوری نعمت ها و مسئولیت انسان در برابر خداوند،44 ا اج محبّت غیر خدا «القلب حرم الله فلا تسکن فی حرم الله غیر الله»،45 عمل مطابق رضایت الهی46و محبّت اولیای خدا که خداوند به آن سفارش کرده است: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی»(شوری: 23)؛ علامه همچنین بیان می کند که صلی الله علیه وآله و اهل بیت معصوم علیهم السلام ایشان مصادیق ذکر الهی اند؛ زیرا خداوند به وسیله آنها به یاد می آید.47

ب)روش موعظه و نصیحت

این روش با توجه به فطرت اجرا می شود؛ موعظه یعنی کارهای نیک به گونه ای تذکر داده شود که قلب شنونده از شنیدن بیان آن رقت پیدا کند و در نتیجه تسلیم شود.48 قرآن کریم نصایح لقمان به پسرش را بیان می کند که حقیقت توحید را به او می آموزد و سپس او را دعوت به عمل می کند: «وَ هُوَ یَعِظُهُ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ ‏عَظِیمٌ»(لقمان: 13). علامه بیان می کند که روش لقمان در نصحیت فرزندش، بیان توحید و معاد همراه با محبّت است. خطاب عاطفی «یا بنیّ!» یعنی «پسرکم!» برای برانگیختن احساسات و ترغیب به پذیرش است.49

همچنین قرآن کریم از زبان حضرت نوح علیه السلام بیان می کند که فرمود: «یا قَوْمِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ»(نوح: 2)؛ عبارت «یا قوم» در واقع «قومی» بوده که مخفّف شده و بیان کننده خیرخواهی و مهربانی است.50 از میان روش های ارشادی، روش عاطفی مؤثرتر است. بنابراین، درگیر احساسات فرد برای رجوع به خویشتن، می تواند در پذیرش نصیحت جهت اصلاح، مؤثر واقع شود و این انگیزه ای مهم برای ب فضایل و ترک رذایل است.

پس در این روش، محور قرار دادن توحید و تذکّر به این حقیقت، مهم است و باید با محبّت و برانگیختن احساسات همراه باشد.

ج)روش الگوسازی با بیان داستان و مثال

علامه می فرماید: «قرآن کریم مثل معلّمی است که کلیات درس را در مختصرترین جملات بیان می کند سپس شاگردان را به عمل به آن امر می کند. بعد اعمال آنها را می بیند؛ صحیح و فاسد آن را اصلاح می کند؛ نقص ها و کمبودها را با موعظه، مثال، داستان، وعده به پاداش و جزا رفع می کند».51 علامه بیان می کند که تمامی داستان ها و مثال های قرآن، حول محور توحید، افراد را تربیت می کند. ایشان ویژگی داستان ها و مثال های قرآن برای تربیت اخلاقی انسان ها را این گونه معرفی می کند: «اینکه خداوند داستان های انبیا را بیان می کند، عبادت ها، دعاها و طرز معا شان را با مردم مثال می زند، در واقع خود نوعی تربیت عملی است با ذکر جزئیات. آنچه در تمام آنها محور اصلی بحث قرآن است، هدایت توحیدی انبیاست و این اعتقاد درونی آنها به توحید است که در اعمال آنها بروز کرده است.»52

علامه می گوید این که داستان حضرت یوسف علیه السلام از نظر قرآن «احسن القصص» است به آن دلیل می باشد که اخلاص توحید او را بیان می کند و ولایت خداوند سبحان نسبت به بنده اش را مجسّم می سازد که چگونه او را در راه محبت و سلوک راهش تربیت کرده و از چاه ذلت به اوج عزت رسانده است. همچنین نشانگر آن است که خداوند عهده دار امور بندگان مخلص خویش است تا به عرش عزّت بلندشان کند.53

ویژگی مثال های قرآنی نیز آن است که با بیان نکات اخلاقی، میان دستورهای مختلف عبادی، ، اجتماعی و... پراکنده شده اند تا هر لحظه، تمرین و تذکّری برای یاد خدا باشند و بذر غفلت و رذایل را در هر موقعیتی بخشکانند.54بنابراین، روش داستان و مثال برای الگوسازی علمی در تربیت اخلاقی، در صورتی که حول محور توحید باشد، بسیار مؤثر واقع خواهد شد.

د) وعدة بهشت و جهنم

قرآن کریم در موارد بسیار به بیان عذاب های جهنم و نعمت های بهشتی و مقایسة آن دو پرداخته است. «قُلْ أَ ذلِکَ خَیْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ»(فرقان: 15)؛ در این روش، آگاهی دادن از نتایج کار نیک، انگیزة کافی برای انجام دادن آن ایجاد می کند؛ همان طور که آگاه شدن از نتایج سوء، بهترین عامل بازدارنده از ارتکاب آن عمل است. به عبارتی، تشویق و شرم تنبیه باید مربّی فرد باشد و این یعنی بها دادن به عزت و کرامت انسانی.

ه ) پرسش و پاسخ

یکی از شیوه های پرورش استعدادها، مطرح موضوع مورد نظر در قالب پرسش است. با اجرای ماهرانة این روش، به جای تعدادی باسوادهای سطحی، صاحب نظرانی متفکر تربیت می شوند که اهل معرفت اند.55 قرآن کریم در راه پرورش نیروی معرفت و تفکّر، برای کامل شدن شناخت افراد و رسیدن به عبودیت از این روش استفاده کرده است. در روش پرسش و پاسخ، القای اطلاعات، همراه با تفکر حول محور مورد نظر صورت می گیرد. از این روی، ماندگاری اثر آن بیشتر خواهد بود:

«أَ لَمْ‏ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ(حدید: 16)؛ آیا وقت آن نرسیده است که دلهای مؤمنان در برابر ذکر خدا خاشع گردد؟»

و) امر به معروف و نهی از منکر

انجام معروف وقتی آسان می شود که همة هدف ها متوجه قرب الی الله باشد و منکر وقتی صورت می گیرد که انسان از این هدف به انحراف کشیده شده و عقب بیفتد. امر به معروف و نهی از منکر، وقتی اثر گذار است که آمر یا ناهی، این حقیقت را به فرد امرشونده یا نهی شونده القا کند. نکتة مهم در این روش آن است که فرد باید به گفته های خود عمل کند تا نشانة صدق دعوی او باشد. قرآن کریم می فرماید: «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ»(آل عمران: 110).

قرآن کریم بیان می کند شما بهترین امت هستید؛ زیرا به نیکی امر و از زشتی ها نهی می کنید، در حالی که به خداوند ایمان دارید. یعنی امر و نهی شما حول محور توحید است.

ز) ابتلاء

بنابر مبنای اختیار و مسئولیت پذیری، یکی از روش های تربیت اخلاقی، مواجه شدن فرد با نتایج اعمال خویش است تا با آگاهی از نتایج مثبت یا منفی آن، برای انجام دادن دوباره عمل، دلسرد یا تشویق شود. در این روش، فرد بر اساس مبنای «حبّ ذات» می کوشد به گونه ای عمل کند که زیانی متوجه او نشود. قرآن کریم می فرماید: «وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الَّثمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (بقره: 155 و 156).

بنابراین، فرد وقتی دانست نتیجة عمل او به خودش باز می گردد و دنیا هر لحظه صحنه آزمایش اوست، متوجه امر آ ت شده و به اصلاح نفس می پردازد؛ به عبارت دیگر، به تربیت اخلاقی خود مشغول می شود.

دانشمندان تربیتی اصول دیگری را نیز در تربیت مهم می دانند که برخی از آنها عبارتند از: مدارا با متخلف، تدریج در آموزش رفتار پسندیده، تکرار و مداومت بر ب فضایل وترک رذایل، رعایت اعتدال و پرهیز از افراط وتفریط نابجا.

نتیجه گیری

پیش از این بیان شد که مبانی تربیت اخلاقی به معنی امکانات، ضرورت ها و موقعیت حیات انسانی در تربیت اخلاقی است و شیوه ها به معنای راه کارهاو پیش فرض هایی است که با توجه به مبانی، برای رسیدن به اه اتخاذ می شوند. علامه بیان می کند هدف های تربیت اخلاقی می تواند به انگیزة قوانین اجتماعی یا مورد پسند مردم واقع شدن باشد ـ همان طور که دانشمندان غربی عموماً همین اه را در تشویق به اخلاق در نظر دارندـ یا به انگیزة رهایی از عذاب ا وی و رسیدن به نعمت های بهشتی باشد ـ همان گونه که ادیان گذشته به آن تأکید دارند. ـ اما روش قرآن با این دو گروه تفاوت دارد. قرآن کریم همة آموزه های خود را حول محور «توحید» بیان می کند و انگیزه تربیت اخلاقی را، حبّ معبود و رسیدن به قرب و به او بیان می کند.

علامه، مبانی تربیت اخلاقی در قرآن را توحید، فطرت، هدفدار بودن انسان، اختیار و قوة معرفت پذیری انسان می داند. البته مهم ترین مبنا را «توحید» معرفی کرده است که سایر مبانی حول آن می چرخد. شناخت توحید، نگرش موحد را نسبت به خود و خداوند تغییر می دهد؛ نقص های او را یادآور شده و تنها رافع کمبودها و نیازها را خداوند می داند. میل های فطری او نظیر میل به قدرت، علم، عزّت و احترام، کمال و حقیقت، حبّ ذات، پرستش موجود برتر و... اگر در کنار شناخت توحیدی قرار بگیرد، بهترین کمک کنندة فرد در تربیت صحیح اخلاقی می شود.

علامه مهم ترین روش قرآن را «حبّ عبودی» یا محبّتی که از عبودیت فرد سرچشمه می گیرد می شناسد ایشان معتقد است ی که خود را بنده خداوند نداند، هرگز نمی تواند به تربیت اخلاقی صحیح و کامل دست یابد. البته این اعتقاد باید در عمل نشان داده شود. عبودیت نیز هرگز به طور کامل اجرا نمی شود؛ مگر آنکه انگیزة آن، محبّت به خداوند باشد؛ محبّت به کمالات او و اینکه ولیّ نعمت و رافع نیازهای انسان است. سایر روش های قرآن نظیر نصیحت و موعظه، الگوسازی با بیان مثال و داستان، وعده بهشت و جهنم، پرسش و پاسخ، امر به معروف و نهی از منکر، همگی حول محور «توحید» بوده و یادآور همین مسئله است.

امیدواریم این شیوة قرآن برای تربیت اخلاقی، مورد توجه عموم، به ویژه مربّیان اخلاق قرار گیرد؛ زیرا به هر میزان که خود را از نظر توحیدی تکامل بخشیم، به همان مقدار در مراتب کمال اخلاقی پیشرفت خواهیم کرد. خارج شدن از مراتب توحید، گرفتار شدن به فسادها و رذایل اخلاقی را به دنبال خواهد داشت.


  • ··· منابع
    ـ جعفری، محمدتقی؛ ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر و فرهنگ ی، 1364.
    ـ ازهری، محمدبن احمد، معجم تهذیب اللّغة، بیروت، دارالمعرفة، 1422ق.
    ـ جعفری، محمدتقی، ترجمه و شرح نهج البلاغه، بی جا، دفتر نشر و فرهنگ ی، 1364.
    ـ جعفری، محمدتقی، تعلیم و تربیت، تهران، پیام ، 1378.
    ـ جوادی آملی، عبدالله، مبادی اخلاق در قرآن، قم، اسراء، چ دوم، 1378.
    ـ جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن، (تفسیر موضوعی قرآن ج 2)، تنظیم حیدعلی ایّوبی، قم، اسراء، چ دوم، 1385.
    ـ جوهری، اسماعیل حمّار، الصّحاح، بیروت، ی، 1368.
    ـ حاجی ده آبادی، محمدعلی، درآمدی بر نظام تربیتی ی، قم، مرکز جهانی علوم ی، 1377.
    ـ حسن زاده آملی، حسن، دروس شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا (نمط نهم «مقامات العارفین»)، قم، مطبوعات دینی، 1383.
    ـ ، روح الله، دیوان ، بی جا، مؤسسه تنظیم و نشر آثار ، 1372.
    ـ دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، تهران، 1334.
    ـ راغب اصفهانی، القاسم حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، بیروت، دارالشامیه و دمشق، دارالقلم، 1416ق.
    ـ زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بی جا، دارالهدایة، 1386.
    ـ سبحانی تبریزی، جعفر، الهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، مؤسسه صادق علیه السلام ، چ چهارم، 1417ق.
    ـ سعیدی مهر، محمد، آموزش کلام ی، قم، کتاب طه، چ دوم، 1381.
    ـ شبّر، عبدالله، الأخلاق، ترجمة محمدرضا جبّاران، قم، هجرت، چ ششم، 1380.
    ـ شیروانی، علی، اخلاق ی و مبانی نظری آن، قم، دارالفکر، چ دوم، 1381.
    ـ طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ترجمة سیدمحمدباقر همدانی، قم، دفتر انتشارات ی، 1363.
    ـ طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، چ دوم و سوم،1393، ج 1ـ20.
    ـ طوسی، نصیرالدین محمد، اخلاق ناصری، تهران، خوارزمی، چ سوم، 1364.
    ـ فراهیدی، خلیل بن احمد، ترتیب العین، قم، اسوه، 1414ق.
    ـ فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، قم، مؤسسه دارالهجرة، 1405ق.
    ـ قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب ال یه، 1352.
    ـ کلانتری، الیاس، المعجم المفهرس لآیات القرآن الکریم، تهران، اسوه، 1377.
    ـ محمدی ری شهری، محمد، منتخب میزان الحکمة، ترجمة رضا شیخی، قم، دارالحدیث، چ پنجم، 1385.
    ـ محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، ترجمة رضا شیخی، قم، دارالحدیث، چ دوم، 1377.
    ـ مصباح، محمدتقی، اخلاق در قرآن، نگارش محمدحسین اسکندری، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی €، چ سوم، 1377.
    ـ مصباح، محمدتقی، توحید در نظام عقیدتی و ارزشی ، بی جا، شفق، چ چهارم، 1375.
    ـ مطهری، مرتضی، جاذبه و عه علی علیه السلام ، تهران، بی نا، 1349.
    ـ نراقی، احمد، معراج السعاده، بی جا، جاویدان، بی تا.
    ـ دیلمی، احمد و آذربایجانی، مسعود‎‎،اخلاق ی، تدوین: نهاد نمایندگی ی قم: دفتر نشر معارف، 1385

  • پى نوشت ها
    1-. دانشجوی کارشناسی ارشد مدرسی معارف باقرالعلوم علیه السلام. دریافت: : 20/5/88 پذیرش:7/7/88.
    2- یار باقرالعلوم علیه السلام.
    1. ابوالقاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن. ج 1، ص 252.
    2. حاجی ده آبادی، درآمدی بر نظام تربیتی ، ص 18.
    3. محمدمرتضی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج 2، ص 464 / جوهری، اسماعیل بن حمّار، الصّحاح،ج 4، ص 2350.
    4. حاجی ده آبادی، درآمدی بر نظام تربیتی ، ص 12.
    5. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن. ج 1، ص 297.
    6. عبدالله جوادی آملی؛ مبادی اخلاقی در قرآن. ص 74.
    7. احمد دیلمی و مسعود آذربایجانی؛اخلاق ی. ص 19.
    مشاهده متن کامل ...
تاریخچه ی مشهد
درخواست حذف اطلاعات

مشهد

تاریخچه ی مشهد

مشهد کلان شهری در شمال شرقی ایران و مرکز استان اسان رضوی است. این شهر در زمان افشاریان، پایتخت ایران بود. مشهد با ۳۲۸ کیلومتر مربع مساحت، دومین شهر پهناور ایران بعد از تهران است. براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ این شهر با ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن جمعیت، دومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران است. این شهر به واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی الرضا، هشتمین مذهب شیعه، سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر از داخل و دو میلیون زائر از خارج از کشور است. شهر مشهد در حوزهٔ رودخانهٔ کشف رود و در دشت مشهد بین کوه های هزارمسجد و بینالود گسترده شده است. بیشینهٔ ارتفاع شهر مشهد ۱۱۵۰ متر و کمینهٔ آن ۹۵۰ متر است. شهر مشهد دارای آب و هوای متغیر، اما معتدل و متمایل به سرد و خشک است و از تابستان های گرم و خشک و زمستان های سرد و مرطوب برخوردار است. بیشینهٔ درجه حرارت در تابستان ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستان ها ۲۳ درجه زیر صفر است. مشهد دارای ۱۳ منطقهٔ شهرداری است و شهردار آن، توسط شورای شهر ۲۵ نفره انتخاب می شود. این شهر دارای یک فرودگاه بین المللی، یک ایستگاه راه آهن و سه پایانه است که ارتباط آن با ای دیگر را ممکن می سازد. حمل و نقل داخلی مشهد، توسط سامانهٔ تا ی رانی و اتوبوس رانی و قطار شهری انجام می شود. اقتصاد مشهد متکی به گردشگری مذهبی با تمرکز بر حرم رضا است. در کنار آن، وجود مراکز تجاری بزرگ و امکانات پزشکی قابل توجه، موجب رونق گردشگری تفریحی و گردشگری سلامت در این شهر نیز شده است. بیش از ۹۳٪ مردم مشهد فارسی زبان هستند. تراکم جمعیت در مشهد بیش از نه هزار تن در هر کیلومتر مربع است. این شهر در سال ۱۳۸۸ رسماً به عنوان «پایتخت معنوی ایران» انتخاب شد. هم چنین مشهد به عنوان «پایتخت فرهنگ ی» در سال ۲۰۱۷ برگزیده شده است. نام واژهٔ «مَشْهَد» (جمع: «مَشاهِد») به معنی محل شهود و محل شهادت است.[۴] به باور شیعیان، علی بن موسی الرضا پس از قتل به دست مأمون، خلیفهٔ عباسی، در سال ۲۰۳ هـ. ق، در آرامگاه هارونی سناباد به خاک س شد. از آن پس «سناباد نوغان» به نام «م لرضا» خوانده شد و کم کم بر پهنهٔ آن، به ویژه در زمان شاه تهماسب صفوی، افزوده شد و مردم توس (طوس) به مشهد کوچ داده شدند؛ و به مرور زمان نام مشهد بر این شهر ماندگار شد.[۵] هم چنین به مشهد نام «قبلهٔ هفتم» را نیز اطلاق می کنند.[۴][یادداشت ۲] پیشینهٔ کاربرد نام مشهد نقشهٔ ایران در سال ۱۱۲۶ خورشیدی که توسط امانوئل بوئن، جغرافی دان و نقشه کش بریتانیایی، ترسیم شده است. این نقشه که وسعت و محدودهٔ پادشاهی دودمان افشاریه را نمایش می دهد، اسامی بسیاری از مناطق، ا، دریاچه ها و دریاهای آن زمانِ ایران را نیز دربرگرفته است. این نقشه از کشور ایران در سال ۱۷۴۷ (میلادی) میلادی، برابر با ۱۱۲۶ خورشیدی و ۱۱۶۰ قمری و در زمان سلسلهٔ افشاریان رسم شده است. نام مشهد در کنار نام توس در نقشه مشهود است. نوشتار اصلی: طوس پیش از قتل علی بن موسی الرضا در ۲۰۳ هـ. ق، و دفن او در کاخ حُمَید بن قَحطَبه در سناباد نوغان، خبری از مشهد نبود. حتی نام نوغان توس از سده های اولیهٔ ی به بعد در متون راه یافته و پیش از آن تقریباً هیچ خبری از نوغان نیست، بلکه تنها از ولایت توس یا شهر توس اخباری در اساطیر و آثار حماسیِ بعد به چشم می خورَد. در نتیجه، تاریخچهٔ مشهد از ابتدا تا پیدایش در تاریخ توس، و در دو سدهٔ ی در تاریخ نوغان مستتر است.[۶] اینکه توس هم یک شهر و هم یک منطقه است، همراه با این واقعیت که هر دو ناحیه همواره به عنوان ای اصلی منطقه در نظر گرفته می شوند، این باور نادرست را در میان جغرافی دانان متأ عربی رواج داده که توس، پایتخت شهری دوبخشی شامل تابران و نوغان بوده است. این باور در مورد دوبخشی بودن شهر توس به طور عام در ادبیات اروپایی راه یافته است. سِر پِرسی سای و به دنبال وی، ئی. دیز[یادداشت ۳] صراحتاً این تصور را به چالش کشیدند. جغرافی دانان قدیم تر عرب به درستی تابران و نوغان را به عنوان دو شهر کاملاً مجزا، از یکدیگر متمایز د. ویرانه های تابران، توس و مشهد در حدود ۱۹ کیلومتری یکدیگر قرار دارند.[۷] مشهد در نوشتار محدثان، مورخان و جغرافی دانان دورهٔ ی در سدهٔ سوم هجری، ابن بابویه قمی قمی در کتاب عیون اخبار الرضا فصلی را به مشهد اختصاص داده و در تمامی اخبار و مطالب، همه جا واژهٔ «مشهد» و «مشهد رضوی» را آورده است.[۸] ابن حوقل در سدهٔ چهارم هجری به سادگی این مکان را مشهد نامیده؛ یاقوت حَمَوی، در بیانی صریح تر، آن را «مشهد رضوی حرم رضا» نام نهاده است. مشهد به عنوان نام یک مکان، نخستین بار در احسن ّقاسیم فی معرفهِ الأقالیم محمد مقدّسی (مَقدِسی) و اوا دههٔ سوم قرن چهارم هجری پدیدار شده است. در حدود نیمهٔ قرن هشتم هجری، ابن بطوطه در سفرنامهٔ خود، از اصطلاح «شهر مشهد الرضا» استفاده کرده است. به نظر می رسد نام نوغان که هنوز هم بر سکه های نیمهٔ اول سدهٔ هشتم هجری تحت حاکمیت ایلخانیان دیده می شود، به تدریج جای خود را به «المشهد» یا «مشهد» داده باشد. در این دوره مشهد اغلب با صراحت بیشتری با عناوین «مشهد رضا»، «مشهد مقدس» و «مشهد توس» شناخته می شود. اغلب در ادبیات و به ویژه در شعر، تنها توس مد نظر قرار گرفته است؛ برای نمونه، «توس جدید» در مقابل «توس قدیمی» یا شهری مقتضیِ این نام.[۷] معین الدین محمد ا ّمجی الاسفزاری، مورخ قرن نهم هجری، در کتاب روضات الجَنّات فی أوصاف مدینهِ هرات از آن با عنوان «مشهد مقدس رضوی» نام برده است.[۹] و صدرالمتألهین لاهیجانی در کتاب تاریخ و جغرافیای شهر مشهد در سدهٔ چهاردهم هجری از واژهٔ «مشهد مقدس رضوی» استفاده کرده است.[۱۰] پیشینه نوشتار اصلی: پیشینه مشهد نوشتار(های) وابسته: علی بن موسی الرضا، ابومسلم اسانی، سیاه جامگان، مأمون، حمله مغول به ایران، افشاریان، نادر شاه، واقعه مسجد گوهرشاد و بمب گذاری در آرامگاه علی بن موسی حوضهٔ رودخانهٔ کشف رود که شهر مشهد در آن قرار دارد، به خاطر شرایط مناسب طبیعی، از پیش از به عنوان یکی از بخش های موردتوجه برای س ت در اسان به حساب می آمده است. در شهر کنونی مشهد، شهری به نام توس وجود داشته است. اهمیت این شهر در دوران ی به استقرار یکی از مهمترین زیارتگاه های جهان که برای هشتم شیعیان، علی بن موسی الرضا، ساخته شده است، بازمی گردد.[۷] بنابراین، آنچه سناباد نوغان را در سرتاسر جهان مشهور ساخت، نه آرامگاه هارون الرشید، خلیفهٔ عباسی، بلکه زیارتگاه شیعه بود و شهر بزرگی که با گذشت زمان در اطراف روستایی کوچک گسترش یافت، المشهد (مشهد) عنوان گرفته است که به معنای «حرم حزن انگیز» است (در درجهٔ اول، حرم شهیدی از خاندان ).[۷] مشهد در دورهٔ خلافت ی موقعیت اسان و توس (طوس) در نقشهٔ ایران در عصر خلفای عباسی، برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخیِ سرزمین های خلافت شرقی به گفتهٔ تاریخ نویسان، هنگامی که یزدگرد سوم از برابر یان مسلمان عرب گریخت، راهی توس شد تا از کُنارَنگِ توس، مرزبان خود در آن خطه، پناه بخواهد، اما کنارنگ یزدگرد را از توس راهی مرو کرد. پس از آن، کنارنگیان به رغم فتح اسان توسط اعراب، همچنان نفوذ خود را در خطهٔ توس حفظ د و تا پایان عصر امویان، در آن جا ماندند و تنها پس از یورش ان ابومسلم در سال ۱۲۹ هـ. ق بود که آن جا را رها ساختند.[۶][۱۱] تنها خبر شاهنامه که تاریخ هم آن را تأیید می کند پناهنده شدن یزدگرد سوم ساسانی به کنارنگ توس، پس از ش ت از تازیان در زمان خلافت عثمان است.[۶] مأمون، جانشین هارون، پس از گذشت چند سالی از خلافتش بر اثر طغیانی که علیه وی توسط علویان پدید آمد، به قصد آن که تمایل شیعیان را به خود جلب کند، علی بن موسی الرضا، هشتم شیعه، را به جانشینی نامزد کرد و به دارالخلافه اش در مرو فراخواند. مأمون به همراه علی بن موسی الرضا، پس از یک سال ماندن در مرو، رهسپار بغداد شد. در طی راه در روستای نوغان، علی بن موسی الرضا، به خانهٔ سناباد وارد و در آن جا به روایت شیعیان مسموم شد و در سال ۲۰۲ یا ۲۰۳ هـ. ق پس از سه روز درگذشت و پیکرش در باغ حمید بن قحطبه در کنار مقبرهٔ هارون، در ۱٫۵ کیلومتری روستای سناباد مدفون شد. از همان زمان، این نقطه، مشهد الرضا و بعد به اختصار مشهد نام گرفت.[۱۲] مشهد در دوران حکومت های ایرانی تا عصر صفویه در ابتدای سده چهارم هجری، عصر شکوفایی فرهنگ ایرانی -که با روی کار آمدن نصر بن احمد سامانی (۳۰۰ ه. ق) رونقی یافته بود-، در سرزمین توس نیز به بار نشست.[۱۳] مشهد نیز همچون تمامی ای بزرگتر ایران بارها شاهد افزایش جنگ و وحشت درون دیوارهای خود بود. سبکتگین، مؤسس سلسله غزنویان، در زمان فتح توس آرامگاه را ویران کرد. اما، بعداً پسرش، سلطان محمود، بازسازیش نمود. در سال ۴۲۸ ه.ق. طی دوران حکومت سلطان مسعود غزنوی، حاکم بعدی اسان به منظور حفاظت از آرامگاه علی بن موسی الرضا استحکامات دفاعی را بنا کرد. در سال ۵۱۵ ه.ق. دیواری در اطراف شهر ساخته شد که گاهی اوقات امکان حفاظت در برابر حملات را فراهم می ساخت. اگرچه در سال ۵۵۶ ه.ق. ترکهای غز موفق به گرفتن منطقه شدند ولی آنان از تاراج و غارت ناحیهٔ مقدس چشم پوشی د.[۷] در زمان سلجوقیان، توس در عین حال که از رونق درونی برخوردار بود، با بی مهری سلاطین رو به رو شد؛ ولی در این ایام خواجه نظام الملک شهیر آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی در زمان وزارت ۳۰ ساله اش توجهی به توس داشت و حتی مسجدی هم در تابران ساخت.[۱۴] در ابتدای سده ششم هجری گویا تابران مدتی دچار قحطی و بلا بوده، این مطلب از نامه محمد غزالی به سلطان سنجر بر می آید؛[۱۵] اما تابران در رهگذر زمان همچنان یکی از ای مهم محسوب می شد. چنان که انوری شاعر معروف دربار سنجری در مدرسه منصوریه تابران تحصیل می کرد و باغ و مدرسه آن را ستایش کرده است.[۱۶] از جمله اماکنی که در عهد سلطان سنجر سلجوقی، به اصرار منابع شیعی متأ ، مانند مطلع الشمس و منتخب واریخ، مورد توجه وی قرار داشت، مشهد بود. زیرا توس به واسطه وجود حرم علی بن موسی الرضا، از قطب های تشیع در اسان به شمار می آمد و بنا به اعتراف منابع شیعی آن دوره، مرکزی دینی برای شیعیان و مورد علاقه ایشان بود و بنا به موقعیت جغرافیایی که بر سر راه های تجاری داشت، از مراکز اقتصادی، نیز محسوب می شد؛ و به این ترتیب، اهمیت نیز یافته بود.[۱۷] در سده ششم هجری نخستین گنبد حرم بر فراز قبهٔ موجود، به فرمان سلطان سنجر سلجوقی و به کوشش وی، شرف الدین قمی ضمن تعمیر حرم ساخته شد که جنس آن گنبد از کاشی بود. قبه (گنبد آغازین) همان است که امروزه از داخل حرم دیده می شود و سطح مقعر و مقرنسهای آینه کاری شدهٔ آن پیداست.[۱۸] در خلال سده های چهارم تا ششم هجری، در عصر شکوفایی فرهنگ ایرانی- ی، دانشمندان و رجال برجسته ای از آن برخاسته؛ و در دیگر نواحی، و به طور عمده در ایی که بیشتر کانون توجه بود، شکوفا شدند. خواجه نظام الملک (۴۰۸ تا ۴۸۵ ه. ق)، محمد غزالی (۴۵۰ تا ۵۰۵ ه. ق)، احمد غزالی (۴۵۴ تا ۵۲۰ ه. ق)، ابوالقاسم فردوسی (۳۲۹ تا ۴۱۱ ه. ق)، اسدی توسی (متوفی ۴۶۵ ه. ق) و شیخ توسی (۳۸۵ تا ۴۶۰ ه. ق) از آن دسته اند.[۱۴] توس در سال ۷۹۱ ه.ق. ضربهٔ مهلک را از جانب میرانشاه، پسر تیمور، دریافت کرد. زمانی که نجیب زادهٔ مغولی حاکم بر منطقه دست به شورش زده و تلاش کرد خود را مستقل سازد، تیمور پسر خود میرانشاه را برای مقابله با وی عازم منطقه کرد. توس پس از محاصره ای چندین ماهه مورد یورش قرار گرفت، به غارت و یغما برده شده و تلی از خاک از آن بر جای ماند؛ ده هزار نفر از نین توس در این یورش قتل عام شدند. انی که از این کشتار همگانی جان سالم به در بردند در پناهگاه حرم رضا سکنی گزیدند. از این پس توس متروکه شد و مشهد جایگاه این شهر به عنوان پایتخت را از آن خود ساخت.[۷] بعد از آن، علی رغم تلاشی که شاهرخ و شیبک خان ازبک در ۹۱۵ ه.ق. برای ساخت مجدد شهر انجام دادند،[۱۹] روی آبادانی به خود ندید و به تدریج روستاهای کوچکی جایگزین آن همه آوازه و رونق شد.[۷] از این زمان به بعد دیگر عصر حیات تابران به سر آمده بود و روی توجه تاریخ به سوی شهری قرار گرفت که قرن ها با نام نوغان و از این زمان به بعد با نام مشهد در کنار تابران قرار داشت و جای این شهر را گرفت.[۷] در دوران تیموری در سده نهم هجری، به دنبال کوشش های شاهرخ تیموری در آبادانی مشهد، به همت همسر وی گوهرشادآغا، نخستین مسجد جامع شهر مشهد (مسجد گوهرشاد) با نام وی در سمت قبلهٔ حرم رضوی که صحن جنوبی را تشکیل می دهد به اتمام رسید.[۲۰] مشهد، از صفویه تا دوران معاصر ع ی قدیمی از مسجد گوهرشاد و حرم رضا در دوردست با توجه تیموریان به مشهد و به ویژه بعد از آن در دورهٔ صفویه با استقرار رسمی مذهب تشیع در ایران و توجه خاص صفویان به مشهد، نیز انتقال آب چشمه گیلاس در دو مرحله (دورهٔ تیموری و دورهٔ صفوی) به مشهد، امید حیات دوباره تابران به کلی از میان رفت.[۲۱][۲۲] با پیشرفت خاندان صفوی عرصهٔ تازه ای از موفقیت برای مشهد آغاز شد. نخستین شاه این خاندان، شاه اسماعیل اول، شیعه را به عنوان مذهب رسمی بنیان نهاد و متعاقب این امر ای مقدس داخل مرزهای ایران به ویژه مشهد و قم، به یک شاخصهٔ اصلی در برنامهٔ وی بدل شدند، چنانچه در مورد جانشینانش نیز همین طور بود. زیارت این آرامگاه های مقدس رونق قابل توجهی را برای این ا به ارمغان آورد. در مشهد، بارگاه سلطنتی، فعالیت ساخت و ساز وسیعی را به نمایش گذاشت. در این رابطه به ویژه شاه تهماسب اول، جانشین شاه اسماعیل اول و شاه عباس اول از چهره های شاخص به شمار می آیند.[۷] سلاطین صفوی که در اعتلای شعائر مذهب شیعه سعی وافر داشتند، اسان و بخصوص مشهد را مورد توجه خاص قرار دادند. بر همین اساس، هرات در عهد شاه اسماعیل اول از دارالملک اسان خارج شد و شهر مشهد جای آن را گرفت.[۲۳] در زمان شاه طهماسب اول، خوانین شیبانیان چند مرتبه به مشهد حمله و یک مرتبه در سال ۹۳۶ آن را تصرف کرد.[۲۴][۲۵] سال ۹۹۷ سال فاجعه انگیزی برای مشهد بود. عبدالمؤمن شیبانی پس از چهار ماه محاصره، شهر را مجبور به تسلیم کرد. خیابان های شهر مملو از خون شدند و غارت و تاراج سرتاسری در دروازه های منطقهٔ مقدس تمامی نداشت. شاه عباس اول که از سال ۹۹۳ تا صعود رسمی تاج و تختش به قزوین در سال ۹۹۵ در مشهد زندگی می کرد، تا سال ۱۰۰۶ قادر به بازپس گیری مشهد از ازبک ها نبود.[۷] در دوران پادشاهی شاه عباس اعتبار و رونق شهر مشهد رو به فزونی نهاد. شاهراهی میان اصفهان، مشهد و هرات احداث گردید و کاروانسراها و آب انبارهای بزرگ در مسیر آن ساخته شده، حرم رضوی نیز در این عهد توسعه یافت.[۲۳] همچنین خیابانی مستقیم از غرب به شرق شهر مشهد در دورهٔ شاه عباس احداث شد که از میان آن نهری جاری بود. از اقدامات دیگر وی در مشهد می توان به انتقال آب چشمه گیلاس به مشهد اشاره کرد.[۲۶] شاه عباس، مشهد را به طور رسمی «شهر مقدس ایران» قرار داد تا آن که مردم به زیارت هشتم شیعیان بروند و از رنج و مشقت های سفر حج و سخت گیری های حکام ولایات عثمانی دیگر خبری نباشد.[۲۷] در ایران عصر صفوی تنها سیزده شهر دارای بیگلربیگی عظیم الشأن بودند که یکی از آنها مشهد بود. بیگلربیگی مشهد حاکمان تابعی هم داشت که عبارت بودند از حکام سرخس، نیشابور، ترشیز، ورد، آزادوار، نسا، سبزوار، اسفراین، حورور وی وه، درون، تربت و بزاندوق.[۲۸] هم چنین ظاهراً مشهد یکی از معدود ای قلمرو صفویه بوده که در روزگار شاه سلیمان و شاه سلطان حسین در آن سکه ضرب می شده است.[۲۹] در سال ۱۱۳۵ و با آغاز حکومت شاه تهماسب دوم، ایل افغانی ابدالی به اسان حمله کرد. مشهد سقوط کرد؛ ولی در سال ۱۱۳۸ ایرانی ها موفق شدند پس از یک محاصرهٔ دوماهه این شهر را باز پس گیرند.[۷] اسان در زمان نادر شامل بخشهایی از افغانستان و ماوراءالنهر بوده است که در سایهٔ توسعه طلبی های نظامی نادر تا مرز هند و تر تان گسترش یافت. نادر، پایتخت را از اصفهان که یادگار طرفداران صفوی بود به اسان انتقال داد. او با استفاده از موقعیت ژئوپولتیک اسان توانست بر اه خود دست یابد. مشهد مرکز ت وی و دژ کلات، حصاری طبیعی در مواقع بحرانی گشت. او متکی بر نیروی رزمی قومیت های گوناگون به ویژه عشایر اسان بود.[۳۰] مشهد در زمان سلطنت نادر به اوج خود رسید. نادر مشهد را به پایتختی برگزید زیرا با توجه به گسترش زیاد متصرفاتش در شرق، مشهد از اصفهان، پایتخت صفویان، دارای مرکزیت بهتری بود. او یکی از بانیان بزرگ حرم علی بن موسی الرضا به شمار می آید. نادر به شکرانهٔ پیروزی بر ملک محمود سیستانی، گلدستهٔ طلایی در جنوب صحن عتیق (انقلاب فعلی) و شمال غربی گنبد بنا کرد. در همان زمان گلدستهٔ شاه تهماسبی را -که در سمت دیگر صحن قرار داشت- برای این که با گلدستهٔ مذکور متناسب باشد اب کرد و تجدید بنا نمود. هنگامی که نادر با غنایم فراوان از هند بازگشت هدایای زیادی به حرم عرضه داشت و دستور داد ایوان علیشیر نوایی را از نو بنا کنند و با الواح زرین بپوشانند که اکنون به نام ایوان طلای نادری مشهور است. سقاخانه وسط صحن نیز به امر وی بنا گردید. همچنین چهارصد جلد کتاب به کتابخانه آستان قدس اهدا کرد که بدین ترتیب در شمار بزرگترین واقفین حرم درآمد. دوران شکوه و جلال مشهد دیری نپایید زیرا علی رغم توجهی که نادر به حرم و شهر داشت، سختگیری های پی د ی وی در سال های بعد برای مردم ن شهر دشوار و طاقت فرسا بود.[۳۱] پس از نادر و جانشینانش، آ ین پادشاه افشاری، شاهرخ، به مدت ۵۰ سال به طور ضعیف و تحت نفوذ امرا و فرماندهان ایلات اسانی و حمایت های احمدشاه درانی در بخش کوچکی از اسان غربی به مرکزیت مشهد فرمان راند.[۳۰] احمد شاه و جانشین وی تیمور شاه، شاهرخ را به عنوان اجگزار در متصرفات اسان گماردند و بدین ترتیب اسان به نوعی ت حائل بین آنان و ایران تبدیل شد. سلطنت شاهرخ ن نا با وقفه های کوتاه مدت و مکرر، بدون هیچ گونه واقعهٔ به ثبت رسیدهٔ خاصی سپری شد. پس از مرگ تیمور شاه (۱۲۰۷) آقا محمد خان پایه گذار سلسلهٔ قاجار موفق شد در سال ۱۲۱۰ قلمرو حکومتی شاهرخ را تصاحب کرده و وی را به مرگ محکوم کند و این پایان ج اسان از دیگر بخش های ایران بود.[۷] در سده نوزدهم مشهد شهری دارای یک حصار و قلعه نظامی جهت حفاظت از حملات بود. این شهر شش محله بزرگ و ده محله کوچک تر داشت. در میانه شهر خیابان اصلی قرار داشت که شهر را به دو نیمه تقسیم می کرد و در طول آن نهر آبی جاری بود که منبع اصلی آب شهر بود. منبع اصلی درآمد شهر ناشی از حرم رضوی و زائران آن بود.[۳۲] مشهد در دوران قاجاریه و پهلوی نمایی از خانه ها و مدرسه ای در مشهد، سال ۱۸۵۸ اعتراض مردم مشهد به حکومت آصف ال ه، حاکم اسان، اعتراض نسبت به واگذاری امتیاز تنباکو و همچنین خیزش مردمی در جریان انقلاب مشروطه، از مهم ترین وقایع دوران قاجاریه در مشهد به شمار می رود. مشهد در زمرهٔ نخستین ای کشور بود که مردم آن نسبت به انعقاد قرارداد تنباکو و ورود کارکنان شرکت رژی به این شهر، در روز ۱۳ مهر ۱۲۷۰ اعتراض د و دست به تظاهرات زدند. واکنش مأموران «فتحعلی خانِ» صاحب دیوان، حاکم وقت اسان، به این اعتراض، استفاده از زور و سرکوب معترضان بود. با ضرب و جرح راهپیمایان، تعداد زیادی از مردم مشهد در اعتراض به این رفتار در مسجد گوهرشاد متحصن شدند. ناصرالدین شاه ناچار شد اجرای قرارداد را در مشهد، شش ماه به تأخیر بیندازد و پس از آن نیز اجرای قرارداد در مشهد اجباری نبود.[۳۳] مشهد، مرکز ای اسان، نقشی بارز در مبارزات ضد استبدادی ایرانیان، که به انقلاب مشروطه منجر شد، ایفا کرده است و برخی کارشناسان، با اتکا به همین سابقهٔ مبارزاتی، برای این شهر نقشی پیشروانه و الهام بخش در روند پیروزی انقلاب مشروطه قائل شده اند. با پیروزی انقلاب مشروطه، و به رغم مبارزات خواهان، فضای مشهد اختناق آلود و پرتنش شد و مشروطه خواهان در رسیدن به آرمان های خویش توفیق چندانی نیافتند. بسیاری از خواهان مشهد دستگیر، زندانی، و تبعید شدند و مشروطه و مشروطه خواهی در این شهر منزوی و سرکوب شد. بر خلاف نظر رایج، که انزوای مشروطه در مشهد را به عدم اقبال مردم این شهر نسبت به مشروطه نسبت می دهد، مشکل اصلی این شهر، علاوه بر وجود نهادهای مشروعه خواه، حضور گستردهٔ نیروهای روسی و مداخلات و کارشکنی آن ها در راه پیشبرد مشروطه بوده است. مداخلات روس ها در مشهد سرانجام منجر به ماجرای به توپ بستن حرم علی بن موسی الرضا شد. روس ها این اقدام را به منظور ترساندن مشروطه خواهان مشهد و دادن هشدار به ت مشروطه و مشروطه خواهان دیگر ا انجام دادند. به این ترتیب مشروطه خواهان در مشهد به شدت منزوی و سرکوب شدند و ناامیدی و رخوت نه فقط مشهد بلکه سراسر نواحی شمالی و دیگر ایالات ایران را فراگرفت.[۳۴] در سال ۱۲۹۰ خورشیدی یوسف خان از خواص هرات با نام محمدعلی شاه در مشهد اعلام استقلال کرد. روس ها به این بهانه در ۹ فروردین ۱۲۹۱، مشهد را به توپ بستند و بسیاری از مردم، شهروندان و زائرین کشته شدند. پس از این واقعه یوسف خان توسط ایرانیان، زندانی و به مرگ محکوم شد.[۷][۳۵][۳۶] طرح جامع شهر مشهد در سال ۱۳۵۲ خورشیدی مهم ترین واقعهٔ تاریخ معاصر مشهد، واقعه مسجد گوهرشاد در زمان رضاشاه است. در ۲۱ تیر ۱۳۱۴ جمعیت زیادی در مسجد گوهرشاد د و علیه اقدامات ت در رابطه با قانون کشف حجاب در ایران اعتراض نمودند. مأمورین نظامی و انتظامی با مردم درگیر شدند و تعدادی از مردم درون مسجد کشته شدند. در این واقعه تعداد بسیاری کشته، مجروح و بازداشت شدند. کشتار مردم در این مسجد به اندازه ای بود که به نقل از شاهدان عینی چند کامیون جنازه از صحنه کشتار خارج د.[۳۷] توسعه شهر در دهه ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۵ در جنوب غربی و غرب صورت گرفت. راه آهن و فرودگاه تأثیر زیادی بر چگونگی هدایت توسعه داشته اند. در دهه ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵، جادهٔ جدید تهران باعث توسعهٔ شهر به سمت جنوب گردید. از سال ۱۳۴۵ به بعد توسعهٔ شهر منطبق با طرح جامع هدایت شده است. در سال ۱۳۵۵ محور اصلی جادهٔ سنتو، فردوسی و پارک ملت توسعهٔ شهر را به سمت غرب تشدید نمودند. این شهر قرار بود به دو قسمت مذهبی-سنتی (مشهد شرقی یا رضوی) و توریستی-مدرن (مشهد غربی یا پهلوی) تقسیم شود، که با انقلاب ی ناکام ماند.[۳۸] مشهد در دوران در دورهٔ شهرداری شهردار پژمان، توسعه طبق طرح جامع پیشین با ای تغییرات انجام گردید و شهرستان بینالود به عنوان بخش گردشگری مشهد معرفی گردید. اکنون، ساختار کالبدی شهر به صورت قطاعی است. مراکز تجاری و خدماتی در اطراف حرم و قطاع غربی تمرکز یافته اند و واحدهای مس ی در دو محور غرب و شرق قرار دارند.[۳۸] در سال های اخیر حرکت ساخت و سازهای مدرن در مشهد شتاب بیشتری گرفته است. بر اساس چشم انداز مشهد در سال ۱۴۰۰ این شهر به شهری مدرن با معماری ی-مدرن تبدیل خواهد شد. در این راستا ۴۸ پروژهٔ بزرگ معماری برای شهر در نظر گرفته شده است.[۳۹] با این حال، برخی از کارشناسان معتقدند که این پروژه ها جلوهٔ ی شهر را خدشه دار می کند.[۴۰][۴۱] هم چنین ساخت و سازهای جدید در اطراف حرم علی بن موسی الرضا باعث شده که خط آسمانی و منظر تاریخی و فرهنگی مجموعه حرم مورد تعرض قرار گیرد.[۴۲][۴۳] این مسئله باعث بروز واکنش هایی از سوی برخی چهره های مذهبی و شد؛[۴۴] و همین طور ثبت شدن این مجموعه در میراث جهانی یونسکو را با مشکل روبرو کرده است.[۴۵] جغرافیای طبیعی موقعیت جغرافیایی شهر مشهد مرکز استان اسان رضوی با ۳۲۸ کیلومتر مربع مساحت،[۲] در شمال شرق ایران و در طول جغرافیایی ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۶۰ درجه و ۳۶ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۸ دقیقه و در حوضهٔ آبریز کشف رود، بین رشته کوه های بینالود و هزار مسجد واقع است. ارتفاع شهر از سطح دریا حدود ۱۰۵۰ متر (حداکثر ۱۱۵۰ متر و حداقل ۹۵۰ متر) است.[۳] comp rose pale.svg سرخس کلات چناران comp rose pale.svg سرخس شمال نیشابور و چناران شرق مشهد غرب جنوب تربت جام فریمان نیشابور زمین شناسی دشت مشهد به صورت دره ای وسیع دارای ابعادی به طول بیش از ۱۰۰ کیلومتر و عرض متوسط حدود ۲۵ کیلومتر و وسعت حدود ۲۵۰۰ کیلومتر مربع است. دشت مشهد با مختصات طول جغرافیایی ´۲۱:°۵۸ تا ´۰۸:°۶۰ درجه شرقی و عرض جغرافیایی ´۴۰:°۳۵ تا ´۰۳:°۳۶ درجه شمالی در حوضهٔ آبریز رودخانهٔ کشف رود در اسان رضوی قرار دارد. از میان سازندهای موجود در این دشت، سازند مزدوران (سازند دوران دوم) در رابطه با منابع آب زیرزمینی حائز اهمیت است. این سازند که از رسوبات سخت کربناته تشکیل شده، به دلیل وجود فضاهای خالی کارستی قادر است سفره های آب زیرزمینی را به وجود آورد. از جمله منابع آب سطحی این دشت نیز می توان به خود رودخانهٔ کشف رود اشاره کرد. این رودخانه در گذشته دارای آب زیادی بوده است؛ ولی در حال حاضر به علت پایین افتادن سطح آب زیرزمینی و در نتیجه قطع شدن ز ش ها تنها در مواقع سیل شدید، مقداری آب از سرشاخه های آن وارد می شوند.[۴۶] اقلیم مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص که در منطقهٔ مرزی بین شمال و جنوب اسان قرار دارد و هم چنین تداخل جبهه های مختلف آب و هوایی، دارای آب و هوا و خصوصیات ویژهٔ اقلیمی است و قسمت اعظم دشت مشهد-نیشابور، جزء اقلیم سرد و خشک و قسمتی از دشت مشهد-قوچان، نیمه خشک و سرد و بخش کوچکی از بلندترین ارتفاعات رشته کوه های بینالود و هزار مسجد جزء اقلیم مرطوب سرد است و در مجموع شهر مشهد دارای آب و هوای متغیر، اما معتدل و متمایل به سرد و خشک است و از تابستان های گرم و خشک و زمستان های سرد و مرطوب برخوردار است.[۴۷] وزش بادها در شهر مشهد بیشتر در جهت جنوب شرقی به شمال غربی است. بیشینهٔ درجه حرارت در تابستان ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستان ها ۲۳ درجه زیر صفر است.[۴۸] میانگین دما و بارش برای آب و هوای مشهد در سال ۲۰۱۴ میلادی ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر منبع: سرویس اطلاعاتی آب و هوای جهان[۴۹] زمین لرزه مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط سرخ تر نقاطی هستند که شتاب حداکثر زمین در آن ها بیش تر است. منطقهٔ اسان در طول تاریخ همیشه یکی از فعال ترین مناطق زمین لرزه خیز کشور بوده است. آمار چهل سال گذشته نشان می دهد که بیش از نیمی از قربانیان زمین لرزه در ایران را قربانیان این منطقه تشکیل می دهند.[۵۰] ز له های زیادی در مشهد رخ داده که حدود ۱۴ واقعه متعلق به سال های ۱۰۰۸، ۱۰۵۲، ۱۰۵۳، ۱۰۵۹، ۱۰۷۷، ۱۰۸۴، ۱۰۸۷، ۱۱۱۸، ۱۱۱۹، ۱۲۱۴، ۱۲۳۲، ۱۲۳۶، ۱۲۵۴، ۱۲۷۴ ه.ق. در کتب تاریخ به ثبت رسیده است. در پانزدهم ربیع الثانی سال ۱۰۸۴ ه.ق. به هنگام سلطنت شاه سلیمان صفوی زمین لرزهٔ ویرانگری در مشهد رخ داده که حدود دو سوم شهر مشهد از جمله گنبد حرم علی بن موسی الرضا، سقف گنبد مسجد گوهرشاد و مدارس پریزاد، دودر، مدرسه بالاسر، مدرسه پایین پا آسیب فراوان دیده و حدود چهارهزار نفر از مردم مشهد زیر آوار کشته شدند.[۵۱][۵۲] یکی از گسل های مشهد، گسل شمال مشهد است. این گسل ادامهٔ گسل توس است که در شمال شهر توس از گسل کشف رود منشعب شده و با امتداد شمال غرب-جنوب شرق از گوشهٔ شمالی مشهد عبور می کند. در گزارش شماره ۷۲ سازمان زمین شناسی این گسل تحت عنوان گسل توس نامیده شده است. در گزارش مزبور ادامهٔ گسل به سمت شمال شرق که توسط آبرفت پوشیده شده به صورت گسل احتمالی نشان داده شده است. هم چنین بربریان و همکاران، کانون سطحی ز لهٔ تاریخی ۱۵۹۸ مورخ ۳ ژوئیهٔ ۱۹۷۳ با بزرگی ۶/۶، اول آوریل ۱۶۷۸ و ۲۶ فوریه ۱۸۸۳ را در مجاورت گسل احتمالی توس مشخص نموده اند.[۵۳] جمعیت شناسی تغییرات جمعیت مشهد بین سال های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵ هجری شمسی[۵۴] شهر مشهد، در سدهٔ اخیر از رشد جمعیت بالایی برخوردار بوده است. در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت، این شهر، با ۲۴۱٬۹۸۹ نفر جمعیت پس از ای تهران، تبریز و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود. در سرشماری بعدی و در سال ۱۳۴۵، این شهر پس از تهران و اصفهان، جایگاه سوم را در بین ای ایران داشت. در سرشماری سال ۱۳۵۵، مشهد، پس از تهران، دومین شهر پرجمعیت ایران بود و تا آ ین سرشماری در سال ۱۳۹۰، همین جایگاه را داشته است.[۵۴] بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ خورشیدی، جمعیت شهر مشهد در این سال، بالغ بر ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن بوده است.[۱] قومیت نظرسنجی سال ۱۳۸۹ طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و بر اساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان نان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظرسنجی نمونه گیری شد در مشهد به قرار زیر بود:[۵۶] اقوام کلانشهر مشهد قومیت درصد فارس ۹۳٫۵٪ ترک ۳٫۴٪ شمالی ۰٫۵٪ کرد ۱٫۵٪ عرب ۰٫۵٪ سایر ۰٫۵٪ در مشهد جمعیت قابل توجهی از مهاجران افغان س ت دارند. این مهاجران بیشتر پس از حملهٔ شوروی سابق به افغانستان و هم چنین ظهور و متعاقب آن حمله به افغانستان توسط و نیروهای ناتو، به ایران مهاجرت د. در خلال سالهای ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰ جمعیتی قریب به ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر به صورت گروهی به کشور و به تبع آن به استان اسان و شهر مشهد وارد شدند. پس از حملهٔ به افغانستان، حدود یک میلیون نفر مهاجر مجاز و ۲٬۵۰۰٬۰۰۰ میلیون نفر مهاجر غیرمجاز به کشور وارد شدند. از طرف دیگر، هم زمان با آغاز جنگ ایران و عراق جمعیتی دیگر از آوارگان عراقی نیز در اثر بروز جنگ و ناآرامی مجبور به ترک عراق شده که بسیاری از آنها به دلیل باورهای دینی و اعتقادی و روابط اجتماعی و فرهنگی با شهروندان ایرانی، در استان اسان رضوی به ویژه شهر مشهد و سایر شهرستان های استان (مانند نیشابور) اسکان یافتند و بسیاری از آنها با ن ایرانی ازدواج کرده و تشکیل خانواده داده اند. بر اساس طرح جامع سرشماری و شناسایی اتباع خارجی در سال ۱۳۷۹–۱۳۸۰ جمعیتی در حدود ۱۴۲٬۰۰۰ نفر تبعه افغانی، ۱۳٬۹۰۰ نفر تبعه عراقی و ۱۰۰ نفر سایر ملل در استان اسان رضوی شناسایی شدند. هم اکنون بر اساس آمارهای موجود قریب به ۶۰٬۰۰۰ نفر دانش آموز تبعه خارجی که ۹۰درصد آنها را اتباع افغانستان تشکیل می دهند در مدارس تی مشغول به تحصیل هستند. هم چنین قریب به ۲۷۰۰ نفر دانشجوی تبعه خارجی در مراکز آموزش عالی استان مشغول به تحصیل هستند.[۵۷] بر طبق آمار اداره کل امور اتباع و مهاجرین استانداری اسان رضوی، ۹۵درصد مهاجرین این استان در مشهد ن هستند.[۵۸] در سال های اخیر، مشهد شاهد مهاجرت اقوام بلوچ و کرد نیز بوده است. این موضوع سبب واکنش برخی از ون کشور نظیر مکارم شده است. بر طبق گفتهٔ آنان، این مهاجران، که عمدتاً اهل تسنن هستند، با ید ملک و زمین در مشهد و دیگر ای کشور مانند شیراز و ارومیه، درصدد تغییر بافت مذهبی این ا بوده و زمینه را برای نفوذ وه ت و نیروهای تکفیری فراهم می کنند.[۵۹][۶۰] در واکنش به این اظهارات، مولوی عبدالحمید، اهل سنت زاهدان، این سخنان را نگران کننده و ناشی از بالا رفتن سن و زودباوری آیت الله مکارم عنوان کرد.[۵۹] زبان نوشتار اصلی: لهجه مشهدی زبان مردم مشهد، زبان فارسی با گویش و لهجهٔ مشهدی است. این لهجه سرشار از واژه های کهن و ریشه دار زبان فارسی است. لهجهٔ مشهدی یکی از لهجه های مهم و تأثیرگذار فارسی به شمار می آید و به نوعی خاستگاه ادبیات اصیل شاعرانی همچون فردوسی، عطار و خیام است. این لهجه را شاخه ای از فارسی دری می دانند و بسیاری از واژگان گمشدهٔ این زبان را می توان در گفتار عامیانهٔ مشهدی ها جستجو کرد.[یادداشت ۴] به واسطه اختلاط و ارتباط نزدیک مشهدی ها با سایر اقوام، ردپایی از زبان ها و گویش های دیگر نظیر: عربی، ترکی، مغولی، افغانستانی (پشتون)، کردی، انگلیسی، هندی، روسی و فرانسوی را می توان در آن دید.[۶۱] تقی وحیدیان کامیار، فردوسی مشهد می گوید:[۶۲] نزدیک ترین گویش به فارسی معیار، گویش مشهدی است، به طوری که اصیل ترین و ریشه دارترین فارسی را می توان از مردم این شهر شنید. وی می افزاید: برخلاف تصور عامه که ریشه های زبان فارسی را از فارس و شیراز می دانند، فارسی دری اصیل از توس قدیم، نیشابور و مشهد کنونی انتشار یافته است. مهدی سیدی، پژوهشگر و کارشناس در زمینه لهجه و گویش مشهدی می گوید:[۶۲] لهجه و گویش مشهدی یا به عبارت علمی تر فارسی مشهدی یکی از موثرترین گویش ها در فارسی دری است، چرا که خاستگاه فارسی دری و همچنین ادبیات اصیل فارسی این گویش و زبان زیباست. امروزه کمتر ی در بین قشر جوان مشهد با این لهجه صحبت می کند. بیشتر جوانان مشهدی صحبت با این لهجه را نوعی سرش تگی می پندارند. با این همه، هنوز این لهجه و گویش در میان قدیمی ها رواج دارد. کارشناسان یکی از دلایل عدم اقبال مردم نسبت به لهجه مشهدی را عملکرد نه چندان مثبت صدا و سیما می دانند.[۶۳] مذهب بیشتر مردم شهر مشهد، مسلمان و شیعهٔ دوازده ی هستند. این موضوع به واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی الرضا در این شهر نیز تشدید شده است. با این حال، اقلیت های دینی دیگری نیز در مشهد وجود داشته یا دارند. در مشهد محله ای به نام «محلهٔ جدید» وجود دارد که مجتمع مس ی یهودیان در مشهد بود. این محله منازل بزرگ و محکم با دیوارهای بلند داشت و خانه ها از داخل با یکدیگر مرتبط بود. اقلیت یهودی مشهد که بینش و هوشیاری اقتصادی داشتند با توسعهٔ عمرانی مشهد به خیابان های جنت و جم (پاسداران کنونی) نقل مکان د و عده ای هم به مهاجرت د.[۶۴] مهاجران ارمنی از اوا قرن نوزدهم میلادی و در زمان حکومت قاجار از مرز باجگیران و درگز وارد این استان شدند و سپس در ای مشهد، قوچان، نیشابور، شیروان، سبزوار، بجنورد و درگز اقامت گزیدند. بعدها تجار ارمنی از مناطق دیگر ایران مانند آذربایجان و اصفهان نیز به این استان نقل مکان د و به کارهای تجاری و صنعتی مشغول شدند. اکثر کارخانه های ارمنیان کارخانهٰهای تصفیهٔ پنبه، تولید الکل صنعتی و پزشکی، قیرسازی و نخ ریسی بودند. مطابق برخی منابع، در ۱۹۶۵، ۵۱ خانوار ارمنی در مشهد اقامت داشته اند و مطابق آمار ۱۹۶۶، ۳۲۰ ارمنی در مشهد و ۵۲۱ ارمنی در کل استان اسان ن بوده اند. در ۱۹۱۳، ارمنیان مشهد مدرسهٔ هایکازیان را، که در واقع شعبه ای از مدرسه هایکازیان تهران بود، تأسیس د. در ۱۹۴۱، کلیسای مسروپ مقدس، که نزد اهالی به «کلیسای حضرت مریم» نیز معروف است، احداث شد. اهالی ارمنی شهر مشهد دارای گورستان ویژهٔ خود بوده اند که سال تأسیس آن به ۱۹۴۴ بازمی گردد. در این گورستان خانه ای هم وجود داشت. غیر از سنگ قبرهای متعلق به ارمنیان، در قسمت خاصی از آن قطعه ای به ۳۲ سرباز لهستانی که در زمان جنگ جهانی دوم در محلی نزدیک قوچان کشته شده بودند اختصاص یافته بود. هم چنین انجمن فرهنگی ـ ورزشی آرارات از ۱۹۸۳ در این شهر شعبه ای ایجاد کرده است که تاکنون نیز به فعالیت های فرهنگی ورزشی خود ادامه می دهد.[۶۵] در مشهد اقلیتی از بهاییان نیز هستند، اما به دلیل فقدان آمار رسمی تعداد آنان مشخص نیست. در سال ۱۳۴۵، در اوایل صدارت عباس هویدا، ایران به ۲۴ «قسمت امری» تقسیم می شد.[یادداشت ۵] هر قسمت امری دارای مرکزی بود که محفل آن به «محفل مرکز قسمت امری» موسوم بود و اسان به مرکزیت مشهد یکی از آن قسمت های امری بود. در سال ۱۳۴۹ تعداد مراکز قسمت امری ایران به ۶۷ مرکز رسید و در «نقشهٔ پنج ساله»، که به اوا دوران سلطنت پهلوی تعلق دارد، باید تعداد محافل محلی ایران به ۱۱۰۰ محفل می رسید.[۶۶] جاذبه های گردشگری جاذبه های مذهبی مسجد حوض لقمان – مشهد در تاریخ ۸ آبان ۱۳۸۸ مصادف با سالروز تولد هشتم شیعیان، توسط محمود ، رئیس جمهور وقت و نمایندگان مجلس شورای ی، مشهد رسماً به عنوان «پایتخت معنوی ایران» انتخاب شد.[۶۷] مهم ترین مکان مذهبی شهر مشهد که مهم ترین مکان مذهبی ایران نیز هست، حرم علی بن موسی الرضا است که سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر داخلی[۶۸] و دو میلیون زائر خارجی[۶۹] است. موزه های آستان قدس رضوی نیز – که خود شامل چندین موزه است – در مجموعهٔ حرم قرار دارد. حرم علی بن موسی الرضا و سایر اماکن متبرکه حرم علی بن موسی الرضا آرامگاه علی بن موسی الرضا در مشهد که با نام حرم رضا و حرم رضوی شناخته می شود، مجموعه ای است که دربرگیرنده آرامگاه علی بن موسی الرضا می باشد. این مجموعه از نظر مساحت بزرگترین و از لحاظ جمعیت دومین مسجد در جهان است. همچنین این مجموعه شامل مسجد گوهرشاد، یک موزه، دو کتابخانه، چهار مدرسه علوم دینی،[۷۰] یک گورستان، علوم ی رضوی، یک سالن غذاخوری برای زائران، رواق های وسیع برای گزاران و چندین ساختمان دیگر است. این مجموعه یکی از مراکز گردشگری در ایران است.[۷۱] حرم به تنهایی محوطه ای به مساحت ۲۶۷٬۰۷۹ متر مربع را پوشش می دهد و در صورتی که هفت صحن با مساحت ۳۳۱٬۵۷۸ به آن افزوده شود، مساحت نهایی مجموعه ۵۹۸٬۶۵۷ متر مربع می شود.[۷۲] هر سال مراسم غبارروبی در این مکان انجام می شود.[۷۳] دیگر مسجدها، حسینیه ها و زاده ها از جمله مکان های مذهبی هستند که دارای زیارت کنندگان فراوانی هستند. مسجد جامع گوهرشاد واقع در محدودهٔ حرم رضوی، مسجد هفتاد و دوتن، مصلی طرق، مسجد و حسینیه کرامت، آرامگاه پیر پالاندوز، آرامگاه شیخ نخودکی، گنبد خشتی، گنبد سبز و آرامگاه خواجه ربیع از جمله مکان های مذهبی مشهد هستند. هم چنین زاده ناصر و یاسر (در طرقبه) و آرامگاه زاده یحیی (در جاده سرخس)، آرامگاه خواجه اباصلت و آرامگاه خواجه مراد (در جاده فریمان) در مشهد قرار دارند.[۷۴] جاذبه های تاریخی از سناباد و توس قدیم آثار تاریخی زیادی بر جای نمانده است. (هم اکنون شهر توس در حال بازسازی است) چهار طاقی بازه هور از قدیمی ترین بناهای موجود در محدودهٔ شهر است که زمان ساخت آن را سدهٔ سوم میلادی تخمین می زنند.[۷۵] برخی از جاذبه های تاریخی مشهد عبارتند از: آرامگاه نادرشاه، آرامگاه خواجه ربیع، آرامگاه فردوسی، ایستگاه راه آهن، گنبد خشتی، گنبد هارونیه و مدرسه عباسقلیخان.[۷۶] جاذبه های طبیعی کوهسنگی مشهد جاذبه های طبیعی که در شهر مشهد قرار دارند، شامل ییلاقات ش ز، طرقبه، زشک، روستای کنگ، نغندر، جاغرق، چالی دره، پارک جنگلی آباد، باغ وحش آباد، آبشار ارتکند، پارک جنگلی نه دره در دو کیلومتری جنوب مشهد، فریزی، سد ارداک، هفت حوض، چشمه گیلاس و چشمه گراب هستند.[۷۷][۷۸] پارک جنگلی طرق (انقلاب) در حاشیه جنوب شرق مشهد، در پلیس راه، یکی از بزرگ ترین اماکن در اسکان و ارائه خدمات گردشگری به شهروندان و زائران است. این پارک در سال ۱۳۴۰ احداث شده، و در سال ۱۳۷۹ بازپیرایی گردیده است. پارک جنگلی طرق دارای فضاهای تفریحی، فرهنگی، ورزشی و تجاری با ۲۱۰ تار فضای جنگلی و ۱۱۲ هزار متر مربع فضاهای عمرانی است. این پارک جنگلی دارای تیپ های درختی پهن برگ، مخلوط و سوزنی برگ بوده و اقاقیا و زبان گنجشک بیشترین نوع در سطح این محدوده است.[۷۹] فضای شهری برخی پارک ها و پارک های آبی مشهد عبارتند از: پارک کوهسنگی، پارک و شهربازی ملت، کوهستان پارک خورشید، باغ وحش و پارک جنگلی آباد، پارک پردیس قائم، پارک وحدت، پارک مینیاتوری، سرزمین موج های آبی، پارک آبی ایرانیان، پارک ساحلی آفتاب و سرزمین موج های وشان.[۸۰][۸۱] هم چنین برخی از مهم ترین مراکز ید شهر مشهد عبارتند از: بازار رضا، مجتمع تجاری پروما، بازار بین المللی، بازار خیام، مجتمع ون، مجتمع تجاری الماس شرق و مجتمع تجاری وصال.[۸۲] از جمله پارک های بزرگ شهر مشهد، می توان به پارک ملت، پارک بانوان (حجاب)، باغ ملی، پارک بزرگ وحدت، پارک بسیج (گلشهر)، پارک امت، پارک پردیس قائم، پارک میرزا کوچک خان، پارک مینیاتوری، باغ گل ها، کوهستان پارک خورشید و پارک کوهسنگی اشاره کرد.[۸۳] آرامگاه فردوسی در توس خانه حسین ملک در مشهد کلیسای مسروپ (ده دی) موزه توس در مشهد تقسیمات شهری مناطق شهری مشهد حدود ۳۲۸ کیلومتر مربع وسعت دارد.[۲] بر اساس آ ین ویرایش سال ۹۲ و سرشماری سال ۱۳۹۰، این شهر دارای ۱۳ منطقه شهری، ۴۰ ناحیه است، ۴ قطاع در محدودهٔ شهرداری ثامن و ۱۵۸ محله است.[۲][۸۴] هم چنین شهر مشهد دارای ۱۱ ناحیه و مرکز پستی است.[۸۵] سراسرنمای سه راه خیام مشهد محله های مشهد مشهد دارای محله ها و شهرک های متعددی است. به خاطر آبادی های سناباد و نوغان به محل دفن علی بن موسی الرضا و هم چنین جاذبهٔ خود مدفن، بیشتر محله های قدیمی مشهد در اطراف حرم علی بن موسی الرضا شکل گرفته است و کم کم بر وسعت آنها افزوده گشته و در خود مجموعهٔ شهر ادغام گشته اند. به عنوان نمونه، هم اکنون نوغان، از محله های اطراف حرم است و سناباد نیز وضعیت مشابهی دارد و اکنون به عنوان یکی از محله ها و خیابان های شهر مشهد شناخته می شود.[۸۴] شهرداری مشهد نوشتار اصلی: شهرداری مشهد نوشتار(های) وابسته: شورای ی شهر مشهد شهردار کنونی شهر مشهد صولت مرتضوی است. بودجهٔ شهرداری مشهد در سال ۱۳۹۴ بالغ بر ۹۶۰۰ میلیارد تومان است.[۸۶] حوزهٔ شهردار حوزهٔ شهردار، حوزهٔ زیر نظر شخص شهردار مشهد و به منظور ایجاد هماهنگی و اعمال مدیریت در واحدهای حوزهٔ شهردار و نیز اعمال نظارت و کنترل مجموعهٔ واحدهای شهرداری به ویژه مدیران مناطق تشکیل شده است. میزان اختیارات و مسئولیت های این حوزه از سوی شهردار وقت، طی ابلاغ داخلی تعیین و مشخص می گردد.[۸۷] اقتصاد فروش زعفران در بازارهای مشهد اقتصاد مشهد بیشتر بر روی زعفران، زرشک، نبات، آجیل و خشکبار و هم چنین چرم صنعتی (به صورت زینتی) و صنعت فرش قرار دارد. هم چنین زائران حرم رضوی و توریست ها از منابع درآمدزایی این شهر هستند؛ به طوریکه صنعت هتلداری، یکی از صنایع پررونق در این شهر محسوب می شود و ۹۰ درصد گردشگران خارجی که به ایران سفر می کنند، از مشهد دیدن می کنند.[۸۸] از دیگر محصولات مهم کشاورزی مشهد غلات، چغندر قند و محصولات جالیزی است. از صنایع موجود در مشهد می توان به صنایع غذایی، پوشاک، چرم، تولید مصالح ساختمانی، صنایع ف ی و صنایع دستی نیز اشاره کرد که از این میان حدود ۴۰درصد صنایع مشهد متعلق به صنایع غذایی، صنایع ف ی و صنایع دستی است.[۸۹] مشهد تنها در فصل تابستان سال ۱۳۸۹ پذیرای بیش از ۱۳میلیون مسافر بوده است.[۹۰] وجود آرامگاه علی بن موسی الرضا در مشهد موجب شده است که هر سال تعداد زیادی از گردشگران و جهانگردان به مشهد سفر کنند. صنایع صنایع غذایی، نساجی، شیمیایی و کانی غیرف ی و صنایع قطعه سازی و فولاد کشاورزی از عمده ترین صنایع مشهد به شمار می آیند.[۹۱] مشهد یکی از قطب های اصلی تولید چرم در ایران به شمار می آید و کارخانه هایی نظیر چرم مشهد در این شهر قرار دارند. هم چنین در سال های اخیر سرمایه گذاری در بخش پروژه های کلان اداری–تجاری رونق یافته است. قالی مشهد قالی بافی در شهر مشهد حدود پنج قرن قدمت دارد. یکی از قدیمی ترین فرش های مشهد که موجود است، نوعی فرش (سجاده) است که توسط شاه تهماسب به سلیمان باشکوه در سال ۱۵۵۶ میلادی هدیه شده است.[۹۲][۹۳] شهرک های صنعتی شهرک گلبهار، بینالود، طوس، کاویان، کلات، ماشین سازی، با?

مشاهده متن کامل ...

پروپزال های تصویب شده دانشجویان کارشناسی ارشد رشته تربیت بدنی 1/4/94
درخواست حذف اطلاعات

پروپزال های تصویب شده دانشجویان کارشناسی ارشد رشته تربیت بدنی

1/4/94

مجید زارعی ماسوری

تربیت بدنی

1/4/94

آذر پیر ولی

تربیت بدنی

1/4/94

کوثرصیدالی

تربیت بدنی

1/4/94

زهره ابراهیمی

تربیت بدنی

1/4/94

مصطفی تی

تربیت بدنی

1/4/94

نعمت اله بیرانوند

تربیت بدنی

1/4/94

زهرا بازوند

تربیت بدنی

1/4/94

محمود مهرجویی

تربیت بدنی

1/4/94

مسعود چگنی

تربیت بدنی

1/4/94

مصطفی پیرداده بیرانوند

تربیت بدنی

1/4/94

مرضیه حیدری

تربیت بدنی

1/4/94

یعقوب بهرامی

تربیت بدنی

1/4/94

زهرا مرادی پور

تربیت بدنی

1/4/94

نگار آبشری

تربیت بدنی

1/4/94

مزتضی قدرتی

تربیت بدنی

1/4/94

محمد جواد حاجی علیانی

تربیت بدنی

1/4/94

محسن یوسف نیا

تربیت بدنی

1/4/94

احمد ی

تربیت بدنی

1/4/94

فاطمه خا ار حقانی

تربیت بدنی

1/4/94

شایر عباسی

تربیت بدنی

1/4/94

نعمت آرایش

تربیت بدنی

1/4/94

مهرداد شهریاری

تربیت بدنی

1/4/94

یاسر امرایی

تربیت بدنی

1/4/94



مشاهده متن کامل ...
درباره پیشینه مشهد
درخواست حذف اطلاعات

مشهد کلان شهری در شمال شرقی ایران و مرکز استان اسان رضوی است. این شهر در زمان افشاریان، پایتخت ایران بود. مشهد با ۳۲۸ کیلومتر مربع مساحت، دومین شهر پهناور ایران بعد از تهران است. براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ این شهر با ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن جمعیت، دومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران است. این شهر به واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی الرضا، هشتمین مذهب شیعه، سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر از داخل و دو میلیون زائر از خارج از کشور است.

شهر مشهد در حوزهٔ رودخانهٔ کشف رود و در دشت مشهد بین کوه های هزارمسجد و بینالود گسترده شده است. بیشینهٔ ارتفاع شهر مشهد ۱۱۵۰ متر و کمینهٔ آن ۹۵۰ متر است. شهر مشهد دارای آب و هوای متغیر، اما معتدل و متمایل به سرد و خشک است و از تابستان های گرم و خشک و زمستان های سرد و مرطوب برخوردار است. بیشینهٔ درجه حرارت در تابستان ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستان ها ۲۳ درجه زیر صفر است.

مشهد دارای ۱۳ منطقهٔ شهرداری است و شهردار آن، توسط شورای شهر ۲۵ نفره انتخاب می شود. این شهر دارای یک فرودگاه بین المللی، یک ایستگاه راه آهن و سه پایانه است که ارتباط آن با ای دیگر را ممکن می سازد. حمل و نقل داخلی مشهد، توسط سامانهٔ تا ی رانی و اتوبوس رانی و قطار شهری انجام می شود. اقتصاد مشهد متکی به گردشگری مذهبی با تمرکز بر حرم رضا است. در کنار آن، وجود مراکز تجاری بزرگ و امکانات پزشکی قابل توجه، موجب رونق گردشگری تفریحی و گردشگری سلامت در این شهر نیز شده است.

بیش از ۹۳٪ مردم مشهد فارسی زبان هستند. تراکم جمعیت در مشهد بیش از نه هزار تن در هر کیلومتر مربع است. این شهر در سال ۱۳۸۸ رسماً به عنوان «پایتخت معنوی ایران» انتخاب شد. هم چنین مشهد به عنوان «پایتخت فرهنگ ی» در سال ۲۰۱۷ برگزیده شده است.

محتویات

۱ نام
۱.۱ پیشینهٔ کاربرد نام مشهد
۱.۲ مشهد در نوشتار محدثان، مورخان و جغرافی دانان دورهٔ ی
۲ پیشینه
۲.۱ مشهد در دورهٔ خلافت ی
۲.۲ مشهد در دوران حکومت های ایرانی تا عصر صفویه
۲.۳ مشهد، از صفویه تا دوران معاصر
۲.۴ مشهد در دوران قاجاریه و پهلوی
۲.۵ مشهد در دوران
۳ جغرافیای طبیعی
۳.۱ موقعیت جغرافیایی
۳.۲ زمین شناسی
۳.۳ اقلیم
۳.۴ زمین لرزه
۴ جمعیت شناسی
۴.۱ قومیت
۴.۲ زبان
۴.۳ مذهب
۵ جاذبه های گردشگری
۵.۱ جاذبه های مذهبی
۵.۱.۱ حرم علی بن موسی الرضا و سایر اماکن متبرکه
۵.۲ جاذبه های تاریخی
۵.۳ جاذبه های طبیعی
۵.۴ فضای شهری
۶ تقسیمات شهری
۷ شهرداری مشهد
۷.۱ حوزهٔ شهردار
۸ اقتصاد
۸.۱ صنایع
۸.۲ مراکز تجاری
۹ آموزش
۹.۱ ها
۹.۲ مدرسه ها
۹.۳ مدرسه های علوم دینی
۱۰ پژوهش و فناوری
۱۰.۱ مراکز تحقیقاتی
۱۰.۲ تجاری سازی فناوری
۱۰.۳ مراکز رشد
۱۰.۴ جشنواره ها و المپیادها
۱۱ بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
۱۲ فرهنگ و هنر
۱۲.۱ سینما، تئاتر و نگارخانه ها
۱۲.۲ فرهنگسراها
۱۲.۳ کتابخانه ها
۱۲.۴ موزه ها
۱۳ گردشگری
۱۳.۱ هتل ها و مراکز اقامتی
۱۳.۲ ره آوردها
۱۳.۳ غذاها و خوراک های محلی
۱۴ رسانه
۱۴.۱ صدا
۱۴.۲ سیما
۱۴.۳ نشریات
۱۵ ورزش
۱۶ حمل ونقل
۱۶.۱ جابجایی های درون شهری
۱۶.۱.۱ قطار شهری مشهد
۱۶.۱.۲ بزرگراه ها
۱۶.۱.۳ اتوبوس رانی
۱۶.۱.۴ تا ی رانی
۱۶.۲ جابجایی های برون شهری
۱۶.۲.۱ فرودگاه
۱۶.۲.۲ راه آهن
۱۶.۲.۳ اتوبوس و تا ی بین شهری
۱۶.۲.۴ فاصلهٔ مشهد با ای بزرگ
۱۷ معضلات شهری
۱۷.۱ آلودگی های محیط زیستی
۱۷.۲ حاشیه نشینی
۱۷.۳ معضلات اجتماعی
۱۸ ارتباط های بین المللی
۱۸.۱ کنسولگری ها
۱۸.۲ ای هم پیوند و خواهرخوانده
۱۹ مشاهیر و نام آوران

نام

واژهٔ «مَشْهَد» (جمع: «مَشاهِد») به معنی محل شهود و محل شهادت است.[۴] به باور شیعیان، علی بن موسی الرضا پس از قتل به دست مأمون، خلیفهٔ عباسی، در سال ۲۰۳ هـ. ق، در آرامگاه هارونی سناباد به خاک س شد. از آن پس «سناباد نوغان» به نام «م لرضا» خوانده شد و کم کم بر پهنهٔ آن، به ویژه در زمان شاه تهماسب صفوی، افزوده شد و مردم توس (طوس) به مشهد کوچ داده شدند؛ و به مرور زمان نام مشهد بر این شهر ماندگار شد.[۵]

هم چنین به مشهد نام «قبلهٔ هفتم» را نیز اطلاق می کنند.[۴][یادداشت ۲]
پیشینهٔ کاربرد نام مشهد
نقشهٔ ایران در سال ۱۱۲۶ خورشیدی که توسط امانوئل بوئن، جغرافی دان و نقشه کش بریتانیایی، ترسیم شده است. این نقشه که وسعت و محدودهٔ پادشاهی دودمان افشاریه را نمایش می دهد، اسامی بسیاری از مناطق، ا، دریاچه ها و دریاهای آن زمانِ ایران را نیز دربرگرفته است. این نقشه از کشور ایران در سال ۱۷۴۷ (میلادی) میلادی، برابر با ۱۱۲۶ خورشیدی و ۱۱۶۰ قمری و در زمان سلسلهٔ افشاریان رسم شده است. نام مشهد در کنار نام توس در نقشه مشهود است.
نوشتار اصلی: طوس

پیش از قتل علی بن موسی الرضا در ۲۰۳ هـ. ق، و دفن او در کاخ حُمَید بن قَحطَبه در سناباد نوغان، خبری از مشهد نبود. حتی نام نوغان توس از سده های اولیهٔ ی به بعد در متون راه یافته و پیش از آن تقریباً هیچ خبری از نوغان نیست، بلکه تنها از ولایت توس یا شهر توس اخباری در اساطیر و آثار حماسیِ بعد به چشم می خورَد. در نتیجه، تاریخچهٔ مشهد از ابتدا تا پیدایش در تاریخ توس، و در دو سدهٔ ی در تاریخ نوغان مستتر است.[۶] اینکه توس هم یک شهر و هم یک منطقه است، همراه با این واقعیت که هر دو ناحیه همواره به عنوان ای اصلی منطقه در نظر گرفته می شوند، این باور نادرست را در میان جغرافی دانان متأ عربی رواج داده که توس، پایتخت شهری دوبخشی شامل تابران و نوغان بوده است. این باور در مورد دوبخشی بودن شهر توس به طور عام در ادبیات اروپایی راه یافته است. سِر پِرسی سای و به دنبال وی، ئی. دیز[یادداشت ۳] صراحتاً این تصور را به چالش کشیدند. جغرافی دانان قدیم تر عرب به درستی تابران و نوغان را به عنوان دو شهر کاملاً مجزا، از یکدیگر متمایز د. ویرانه های تابران، توس و مشهد در حدود ۱۹ کیلومتری یکدیگر قرار دارند.[۷]
مشهد در نوشتار محدثان، مورخان و جغرافی دانان دورهٔ ی

در سدهٔ سوم هجری، ابن بابویه قمی قمی در کتاب عیون اخبار الرضا فصلی را به مشهد اختصاص داده و در تمامی اخبار و مطالب، همه جا واژهٔ «مشهد» و «مشهد رضوی» را آورده است.[۸] ابن حوقل در سدهٔ چهارم هجری به سادگی این مکان را مشهد نامیده؛ یاقوت حَمَوی، در بیانی صریح تر، آن را «مشهد رضوی حرم رضا» نام نهاده است. مشهد به عنوان نام یک مکان، نخستین بار در احسن ّقاسیم فی معرفهِ الأقالیم محمد مقدّسی (مَقدِسی) و اوا دههٔ سوم قرن چهارم هجری پدیدار شده است. در حدود نیمهٔ قرن هشتم هجری، ابن بطوطه در سفرنامهٔ خود، از اصطلاح «شهر مشهد الرضا» استفاده کرده است. به نظر می رسد نام نوغان که هنوز هم بر سکه های نیمهٔ اول سدهٔ هشتم هجری تحت حاکمیت ایلخانیان دیده می شود، به تدریج جای خود را به «المشهد» یا «مشهد» داده باشد. در این دوره مشهد اغلب با صراحت بیشتری با عناوین «مشهد رضا»، «مشهد مقدس» و «مشهد توس» شناخته می شود. اغلب در ادبیات و به ویژه در شعر، تنها توس مد نظر قرار گرفته است؛ برای نمونه، «توس جدید» در مقابل «توس قدیمی» یا شهری مقتضیِ این نام.[۷] معین الدین محمد ا ّمجی الاسفزاری، مورخ قرن نهم هجری، در کتاب روضات الجَنّات فی أوصاف مدینهِ هرات از آن با عنوان «مشهد مقدس رضوی» نام برده است.[۹] و صدرالمتألهین لاهیجانی در کتاب تاریخ و جغرافیای شهر مشهد در سدهٔ چهاردهم هجری از واژهٔ «مشهد مقدس رضوی» استفاده کرده است.[۱۰]
پیشینه
نوشتار اصلی: پیشینه مشهد
نوشتار(های) وابسته: علی بن موسی الرضا، ابومسلم اسانی، سیاه جامگان، مأمون، حمله مغول به ایران، افشاریان، نادر شاه، واقعه مسجد گوهرشاد و بمب گذاری در آرامگاه علی بن موسی

حوضهٔ رودخانهٔ کشف رود که شهر مشهد در آن قرار دارد، به خاطر شرایط مناسب طبیعی، از پیش از به عنوان یکی از بخش های موردتوجه برای س ت در اسان به حساب می آمده است. در شهر کنونی مشهد، شهری به نام توس وجود داشته است. اهمیت این شهر در دوران ی به استقرار یکی از مهمترین زیارتگاه های جهان که برای هشتم شیعیان، علی بن موسی الرضا، ساخته شده است، بازمی گردد.[۷] بنابراین، آنچه سناباد نوغان را در سرتاسر جهان مشهور ساخت، نه آرامگاه هارون الرشید، خلیفهٔ عباسی، بلکه زیارتگاه شیعه بود و شهر بزرگی که با گذشت زمان در اطراف روستایی کوچک گسترش یافت، المشهد (مشهد) عنوان گرفته است که به معنای «حرم حزن انگیز» است (در درجهٔ اول، حرم شهیدی از خاندان ).[۷]
مشهد در دورهٔ خلافت ی
موقعیت اسان و توس (طوس) در نقشهٔ ایران در عصر خلفای عباسی، برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخیِ سرزمین های خلافت شرقی

به گفتهٔ تاریخ نویسان، هنگامی که یزدگرد سوم از برابر یان مسلمان عرب گریخت، راهی توس شد تا از کُنارَنگِ توس، مرزبان خود در آن خطه، پناه بخواهد، اما کنارنگ یزدگرد را از توس راهی مرو کرد. پس از آن، کنارنگیان به رغم فتح اسان توسط اعراب، همچنان نفوذ خود را در خطهٔ توس حفظ د و تا پایان عصر امویان، در آن جا ماندند و تنها پس از یورش ان ابومسلم در سال ۱۲۹ هـ. ق بود که آن جا را رها ساختند.[۶][۱۱] تنها خبر شاهنامه که تاریخ هم آن را تأیید می کند پناهنده شدن یزدگرد سوم ساسانی به کنارنگ توس، پس از ش ت از تازیان در زمان خلافت عثمان است.[۶]

مأمون، جانشین هارون، پس از گذشت چند سالی از خلافتش بر اثر طغیانی که علیه وی توسط علویان پدید آمد، به قصد آن که تمایل شیعیان را به خود جلب کند، علی بن موسی الرضا، هشتم شیعه، را به جانشینی نامزد کرد و به دارالخلافه اش در مرو فراخواند. مأمون به همراه علی بن موسی الرضا، پس از یک سال ماندن در مرو، رهسپار بغداد شد. در طی راه در روستای نوغان، علی بن موسی الرضا، به خانهٔ سناباد وارد و در آن جا به روایت شیعیان مسموم شد و در سال ۲۰۲ یا ۲۰۳ هـ. ق پس از سه روز درگذشت و پیکرش در باغ حمید بن قحطبه در کنار مقبرهٔ هارون، در ۱٫۵ کیلومتری روستای سناباد مدفون شد. از همان زمان، این نقطه، مشهد الرضا و بعد به اختصار مشهد نام گرفت.[۱۲]
مشهد در دوران حکومت های ایرانی تا عصر صفویه

در ابتدای سده چهارم هجری، عصر شکوفایی فرهنگ ایرانی -که با روی کار آمدن نصر بن احمد سامانی (۳۰۰ ه. ق) رونقی یافته بود-، در سرزمین توس نیز به بار نشست.[۱۳]

مشهد نیز همچون تمامی ای بزرگتر ایران بارها شاهد افزایش جنگ و وحشت درون دیوارهای خود بود. سبکتگین، مؤسس سلسله غزنویان، در زمان فتح توس آرامگاه را ویران کرد. اما، بعداً پسرش، سلطان محمود، بازسازیش نمود. در سال ۴۲۸ ه.ق. طی دوران حکومت سلطان مسعود غزنوی، حاکم بعدی اسان به منظور حفاظت از آرامگاه علی بن موسی الرضا استحکامات دفاعی را بنا کرد. در سال ۵۱۵ ه.ق. دیواری در اطراف شهر ساخته شد که گاهی اوقات امکان حفاظت در برابر حملات را فراهم می ساخت. اگرچه در سال ۵۵۶ ه.ق. ترکهای غز موفق به گرفتن منطقه شدند ولی آنان از تاراج و غارت ناحیهٔ مقدس چشم پوشی د.[۷]

در زمان سلجوقیان، توس در عین حال که از رونق درونی برخوردار بود، با بی مهری سلاطین رو به رو شد؛ ولی در این ایام خواجه نظام الملک شهیر آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی در زمان وزارت ۳۰ ساله اش توجهی به توس داشت و حتی مسجدی هم در تابران ساخت.[۱۴] در ابتدای سده ششم هجری گویا تابران مدتی دچار قحطی و بلا بوده، این مطلب از نامه محمد غزالی به سلطان سنجر بر می آید؛[۱۵] اما تابران در رهگذر زمان همچنان یکی از ای مهم محسوب می شد. چنان که انوری شاعر معروف دربار سنجری در مدرسه منصوریه تابران تحصیل می کرد و باغ و مدرسه آن را ستایش کرده است.[۱۶]

از جمله اماکنی که در عهد سلطان سنجر سلجوقی، به اصرار منابع شیعی متأ ، مانند مطلع الشمس و منتخب واریخ، مورد توجه وی قرار داشت، مشهد بود. زیرا توس به واسطه وجود حرم علی بن موسی الرضا، از قطب های تشیع در اسان به شمار می آمد و بنا به اعتراف منابع شیعی آن دوره، مرکزی دینی برای شیعیان و مورد علاقه ایشان بود و بنا به موقعیت جغرافیایی که بر سر راه های تجاری داشت، از مراکز اقتصادی، نیز محسوب می شد؛ و به این ترتیب، اهمیت نیز یافته بود.[۱۷] در سده ششم هجری نخستین گنبد حرم بر فراز قبهٔ موجود، به فرمان سلطان سنجر سلجوقی و به کوشش وی، شرف الدین قمی ضمن تعمیر حرم ساخته شد که جنس آن گنبد از کاشی بود. قبه (گنبد آغازین) همان است که امروزه از داخل حرم دیده می شود و سطح مقعر و مقرنسهای آینه کاری شدهٔ آن پیداست.[۱۸]

در خلال سده های چهارم تا ششم هجری، در عصر شکوفایی فرهنگ ایرانی- ی، دانشمندان و رجال برجسته ای از آن برخاسته؛ و در دیگر نواحی، و به طور عمده در ایی که بیشتر کانون توجه بود، شکوفا شدند. خواجه نظام الملک (۴۰۸ تا ۴۸۵ ه. ق)، محمد غزالی (۴۵۰ تا ۵۰۵ ه. ق)، احمد غزالی (۴۵۴ تا ۵۲۰ ه. ق)، ابوالقاسم فردوسی (۳۲۹ تا ۴۱۱ ه. ق)، اسدی توسی (متوفی ۴۶۵ ه. ق) و شیخ توسی (۳۸۵ تا ۴۶۰ ه. ق) از آن دسته اند.[۱۴]

توس در سال ۷۹۱ ه.ق. ضربهٔ مهلک را از جانب میرانشاه، پسر تیمور، دریافت کرد. زمانی که نجیب زادهٔ مغولی حاکم بر منطقه دست به شورش زده و تلاش کرد خود را مستقل سازد، تیمور پسر خود میرانشاه را برای مقابله با وی عازم منطقه کرد. توس پس از محاصره ای چندین ماهه مورد یورش قرار گرفت، به غارت و یغما برده شده و تلی از خاک از آن بر جای ماند؛ ده هزار نفر از نین توس در این یورش قتل عام شدند. انی که از این کشتار همگانی جان سالم به در بردند در پناهگاه حرم رضا سکنی گزیدند. از این پس توس متروکه شد و مشهد جایگاه این شهر به عنوان پایتخت را از آن خود ساخت.[۷] بعد از آن، علی رغم تلاشی که شاهرخ و شیبک خان ازبک در ۹۱۵ ه.ق. برای ساخت مجدد شهر انجام دادند،[۱۹] روی آبادانی به خود ندید و به تدریج روستاهای کوچکی جایگزین آن همه آوازه و رونق شد.[۷]

از این زمان به بعد دیگر عصر حیات تابران به سر آمده بود و روی توجه تاریخ به سوی شهری قرار گرفت که قرن ها با نام نوغان و از این زمان به بعد با نام مشهد در کنار تابران قرار داشت و جای این شهر را گرفت.[۷] در دوران تیموری در سده نهم هجری، به دنبال کوشش های شاهرخ تیموری در آبادانی مشهد، به همت همسر وی گوهرشادآغا، نخستین مسجد جامع شهر مشهد (مسجد گوهرشاد) با نام وی در سمت قبلهٔ حرم رضوی که صحن جنوبی را تشکیل می دهد به اتمام رسید.[۲۰]
مشهد، از صفویه تا دوران معاصر

با توجه تیموریان به مشهد و به ویژه بعد از آن در دورهٔ صفویه با استقرار رسمی مذهب تشیع در ایران و توجه خاص صفویان به مشهد، نیز انتقال آب چشمه گیلاس در دو مرحله (دورهٔ تیموری و دورهٔ صفوی) به مشهد، امید حیات دوباره تابران به کلی از میان رفت.[۲۱][۲۲] با پیشرفت خاندان صفوی عرصهٔ تازه ای از موفقیت برای مشهد آغاز شد. نخستین شاه این خاندان، شاه اسماعیل اول، شیعه را به عنوان مذهب رسمی بنیان نهاد و متعاقب این امر ای مقدس داخل مرزهای ایران به ویژه مشهد و قم، به یک شاخصهٔ اصلی در برنامهٔ وی بدل شدند، چنانچه در مورد جانشینانش نیز همین طور بود. زیارت این آرامگاه های مقدس رونق قابل توجهی را برای این ا به ارمغان آورد. در مشهد، بارگاه سلطنتی، فعالیت ساخت و ساز وسیعی را به نمایش گذاشت. در این رابطه به ویژه شاه تهماسب اول، جانشین شاه اسماعیل اول و شاه عباس اول از چهره های شاخص به شمار می آیند.[۷] سلاطین صفوی که در اعتلای شعائر مذهب شیعه سعی وافر داشتند، اسان و بخصوص مشهد را مورد توجه خاص قرار دادند. بر همین اساس، هرات در عهد شاه اسماعیل اول از دارالملک اسان خارج شد و شهر مشهد جای آن را گرفت.[۲۳]

در زمان شاه طهماسب اول، خوانین شیبانیان چند مرتبه به مشهد حمله و یک مرتبه در سال ۹۳۶ آن را تصرف کرد.[۲۴][۲۵] سال ۹۹۷ سال فاجعه انگیزی برای مشهد بود. عبدالمؤمن شیبانی پس از چهار ماه محاصره، شهر را مجبور به تسلیم کرد. خیابان های شهر مملو از خون شدند و غارت و تاراج سرتاسری در دروازه های منطقهٔ مقدس تمامی نداشت. شاه عباس اول که از سال ۹۹۳ تا صعود رسمی تاج و تختش به قزوین در سال ۹۹۵ در مشهد زندگی می کرد، تا سال ۱۰۰۶ قادر به بازپس گیری مشهد از ازبک ها نبود.[۷]

در دوران پادشاهی شاه عباس اعتبار و رونق شهر مشهد رو به فزونی نهاد. شاهراهی میان اصفهان، مشهد و هرات احداث گردید و کاروانسراها و آب انبارهای بزرگ در مسیر آن ساخته شده، حرم رضوی نیز در این عهد توسعه یافت.[۲۳] همچنین خیابانی مستقیم از غرب به شرق شهر مشهد در دورهٔ شاه عباس احداث شد که از میان آن نهری جاری بود. از اقدامات دیگر وی در مشهد می توان به انتقال آب چشمه گیلاس به مشهد اشاره کرد.[۲۶] شاه عباس، مشهد را به طور رسمی «شهر مقدس ایران» قرار داد تا آن که مردم به زیارت هشتم شیعیان بروند و از رنج و مشقت های سفر حج و سخت گیری های حکام ولایات عثمانی دیگر خبری نباشد.[۲۷]

در ایران عصر صفوی تنها سیزده شهر دارای بیگلربیگی عظیم الشأن بودند که یکی از آنها مشهد بود. بیگلربیگی مشهد حاکمان تابعی هم داشت که عبارت بودند از حکام سرخس، نیشابور، ترشیز، ورد، آزادوار، نسا، سبزوار، اسفراین، حورور وی وه، درون، تربت و بزاندوق.[۲۸] هم چنین ظاهراً مشهد یکی از معدود ای قلمرو صفویه بوده که در روزگار شاه سلیمان و شاه سلطان حسین در آن سکه ضرب می شده است.[۲۹]

در سال ۱۱۳۵ و با آغاز حکومت شاه تهماسب دوم، ایل افغانی ابدالی به اسان حمله کرد. مشهد سقوط کرد؛ ولی در سال ۱۱۳۸ ایرانی ها موفق شدند پس از یک محاصرهٔ دوماهه این شهر را باز پس گیرند.[۷]

اسان در زمان نادر شامل بخشهایی از افغانستان و ماوراءالنهر بوده است که در سایهٔ توسعه طلبی های نظامی نادر تا مرز هند و تر تان گسترش یافت. نادر، پایتخت را از اصفهان که یادگار طرفداران صفوی بود به اسان انتقال داد. او با استفاده از موقعیت ژئوپولتیک اسان توانست بر اه خود دست یابد. مشهد مرکز ت وی و دژ کلات، حصاری طبیعی در مواقع بحرانی گشت. او متکی بر نیروی رزمی قومیت های گوناگون به ویژه عشایر اسان بود.[۳۰]

مشهد در زمان سلطنت نادر به اوج خود رسید. نادر مشهد را به پایتختی برگزید زیرا با توجه به گسترش زیاد متصرفاتش در شرق، مشهد از اصفهان، پایتخت صفویان، دارای مرکزیت بهتری بود. او یکی از بانیان بزرگ حرم علی بن موسی الرضا به شمار می آید. نادر به شکرانهٔ پیروزی بر ملک محمود سیستانی، گلدستهٔ طلایی در جنوب صحن عتیق (انقلاب فعلی) و شمال غربی گنبد بنا کرد. در همان زمان گلدستهٔ شاه تهماسبی را -که در سمت دیگر صحن قرار داشت- برای این که با گلدستهٔ مذکور متناسب باشد اب کرد و تجدید بنا نمود. هنگامی که نادر با غنایم فراوان از هند بازگشت هدایای زیادی به حرم عرضه داشت و دستور داد ایوان علیشیر نوایی را از نو بنا کنند و با الواح زرین بپوشانند که اکنون به نام ایوان طلای نادری مشهور است. سقاخانه وسط صحن نیز به امر وی بنا گردید. همچنین چهارصد جلد کتاب به کتابخانه آستان قدس اهدا کرد که بدین ترتیب در شمار بزرگترین واقفین حرم درآمد. دوران شکوه و جلال مشهد دیری نپایید زیرا علی رغم توجهی که نادر به حرم و شهر داشت، سختگیری های پی د ی وی در سال های بعد برای مردم ن شهر دشوار و طاقت فرسا بود.[۳۱]

پس از نادر و جانشینانش، آ ین پادشاه افشاری، شاهرخ، به مدت ۵۰ سال به طور ضعیف و تحت نفوذ امرا و فرماندهان ایلات اسانی و حمایت های احمدشاه درانی در بخش کوچکی از اسان غربی به مرکزیت مشهد فرمان راند.[۳۰] احمد شاه و جانشین وی تیمور شاه، شاهرخ را به عنوان اجگزار در متصرفات اسان گماردند و بدین ترتیب اسان به نوعی ت حائل بین آنان و ایران تبدیل شد. سلطنت شاهرخ ن نا با وقفه های کوتاه مدت و مکرر، بدون هیچ گونه واقعهٔ به ثبت رسیدهٔ خاصی سپری شد. پس از مرگ تیمور شاه (۱۲۰۷) آقا محمد خان پایه گذار سلسلهٔ قاجار موفق شد در سال ۱۲۱۰ قلمرو حکومتی شاهرخ را تصاحب کرده و وی را به مرگ محکوم کند و این پایان ج اسان از دیگر بخش های ایران بود.[۷]

در سده نوزدهم مشهد شهری دارای یک حصار و قلعه نظامی جهت حفاظت از حملات بود. این شهر شش محله بزرگ و ده محله کوچک تر داشت. در میانه شهر خیابان اصلی قرار داشت که شهر را به دو نیمه تقسیم می کرد و در طول آن نهر آبی جاری بود که منبع اصلی آب شهر بود. منبع اصلی درآمد شهر ناشی از حرم رضوی و زائران آن بود.[۳۲]
مشهد در دوران قاجاریه و پهلوی
نمایی از خانه ها و مدرسه ای در مشهد، سال ۱۸۵۸

اعتراض مردم مشهد به حکومت آصف ال ه، حاکم اسان، اعتراض نسبت به واگذاری امتیاز تنباکو و همچنین خیزش مردمی در جریان انقلاب مشروطه، از مهم ترین وقایع دوران قاجاریه در مشهد به شمار می رود. مشهد در زمرهٔ نخستین ای کشور بود که مردم آن نسبت به انعقاد قرارداد تنباکو و ورود کارکنان شرکت رژی به این شهر، در روز ۱۳ مهر ۱۲۷۰ اعتراض د و دست به تظاهرات زدند. واکنش مأموران «فتحعلی خانِ» صاحب دیوان، حاکم وقت اسان، به این اعتراض، استفاده از زور و سرکوب معترضان بود. با ضرب و جرح راهپیمایان، تعداد زیادی از مردم مشهد در اعتراض به این رفتار در مسجد گوهرشاد متحصن شدند. ناصرالدین شاه ناچار شد اجرای قرارداد را در مشهد، شش ماه به تأخیر بیندازد و پس از آن نیز اجرای قرارداد در مشهد اجباری نبود.[۳۳]

مشهد، مرکز ای اسان، نقشی بارز در مبارزات ضد استبدادی ایرانیان، که به انقلاب مشروطه منجر شد، ایفا کرده است و برخی کارشناسان، با اتکا به همین سابقهٔ مبارزاتی، برای این شهر نقشی پیشروانه و الهام بخش در روند پیروزی انقلاب مشروطه قائل شده اند. با پیروزی انقلاب مشروطه، و به رغم مبارزات خواهان، فضای مشهد اختناق آلود و پرتنش شد و مشروطه خواهان در رسیدن به آرمان های خویش توفیق چندانی نیافتند. بسیاری از خواهان مشهد دستگیر، زندانی، و تبعید شدند و مشروطه و مشروطه خواهی در این شهر منزوی و سرکوب شد. بر خلاف نظر رایج، که انزوای مشروطه در مشهد را به عدم اقبال مردم این شهر نسبت به مشروطه نسبت می دهد، مشکل اصلی این شهر، علاوه بر وجود نهادهای مشروعه خواه، حضور گستردهٔ نیروهای روسی و مداخلات و کارشکنی آن ها در راه پیشبرد مشروطه بوده است. مداخلات روس ها در مشهد سرانجام منجر به ماجرای به توپ بستن حرم علی بن موسی الرضا شد. روس ها این اقدام را به منظور ترساندن مشروطه خواهان مشهد و دادن هشدار به ت مشروطه و مشروطه خواهان دیگر ا انجام دادند. به این ترتیب مشروطه خواهان در مشهد به شدت منزوی و سرکوب شدند و ناامیدی و رخوت نه فقط مشهد بلکه سراسر نواحی شمالی و دیگر ایالات ایران را فراگرفت.[۳۴]

در سال ۱۲۹۰ خورشیدی یوسف خان از خواص هرات با نام محمدعلی شاه در مشهد اعلام استقلال کرد. روس ها به این بهانه در ۹ فروردین ۱۲۹۱، مشهد را به توپ بستند و بسیاری از مردم، شهروندان و زائرین کشته شدند. پس از این واقعه یوسف خان توسط ایرانیان، زندانی و به مرگ محکوم شد.[۷][۳۵][۳۶]
طرح جامع شهر مشهد در سال ۱۳۵۲ خورشیدی

مهم ترین واقعهٔ تاریخ معاصر مشهد، واقعه مسجد گوهرشاد در زمان رضاشاه است. در ۲۱ تیر ۱۳۱۴ جمعیت زیادی در مسجد گوهرشاد د و علیه اقدامات ت در رابطه با قانون کشف حجاب در ایران اعتراض نمودند. مأمورین نظامی و انتظامی با مردم درگیر شدند و تعدادی از مردم درون مسجد کشته شدند. در این واقعه تعداد بسیاری کشته، مجروح و بازداشت شدند. کشتار مردم در این مسجد به اندازه ای بود که به نقل از شاهدان عینی چند کامیون جنازه از صحنه کشتار خارج د.[۳۷]

توسعه شهر در دهه ۱۳۲۵ تا ۱۳۳۵ در جنوب غربی و غرب صورت گرفت. راه آهن و فرودگاه تأثیر زیادی بر چگونگی هدایت توسعه داشته اند. در دهه ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵، جادهٔ جدید تهران باعث توسعهٔ شهر به سمت جنوب گردید. از سال ۱۳۴۵ به بعد توسعهٔ شهر منطبق با طرح جامع هدایت شده است. در سال ۱۳۵۵ محور اصلی جادهٔ سنتو، فردوسی و پارک ملت توسعهٔ شهر را به سمت غرب تشدید نمودند. این شهر قرار بود به دو قسمت مذهبی-سنتی (مشهد شرقی یا رضوی) و توریستی-مدرن (مشهد غربی یا پهلوی) تقسیم شود، که با انقلاب ی ناکام ماند.[۳۸]
مشهد در دوران

در دورهٔ شهرداری شهردار پژمان، توسعه طبق طرح جامع پیشین با ای تغییرات انجام گردید و شهرستان بینالود به عنوان بخش گردشگری مشهد معرفی گردید. اکنون، ساختار کالبدی شهر به صورت قطاعی است. مراکز تجاری و خدماتی در اطراف حرم و قطاع غربی تمرکز یافته اند و واحدهای مس ی در دو محور غرب و شرق قرار دارند.[۳۸]

در سال های اخیر حرکت ساخت و سازهای مدرن در مشهد شتاب بیشتری گرفته است. بر اساس چشم انداز مشهد در سال ۱۴۰۰ این شهر به شهری مدرن با معماری ی-مدرن تبدیل خواهد شد. در این راستا ۴۸ پروژهٔ بزرگ معماری برای شهر در نظر گرفته شده است.[۳۹] با این حال، برخی از کارشناسان معتقدند که این پروژه ها جلوهٔ ی شهر را خدشه دار می کند.[۴۰][۴۱] هم چنین ساخت و سازهای جدید در اطراف حرم علی بن موسی الرضا باعث شده که خط آسمانی و منظر تاریخی و فرهنگی مجموعه حرم مورد تعرض قرار گیرد.[۴۲][۴۳] این مسئله باعث بروز واکنش هایی از سوی برخی چهره های مذهبی و شد؛[۴۴] و همین طور ثبت شدن این مجموعه در میراث جهانی یونسکو را با مشکل روبرو کرده است.[۴۵]
جغرافیای طبیعی
موقعیت جغرافیایی

شهر مشهد مرکز استان اسان رضوی با ۳۲۸ کیلومتر مربع مساحت،[۲] در شمال شرق ایران و در طول جغرافیایی ۵۹ درجه و ۱۵ دقیقه تا ۶۰ درجه و ۳۶ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۸ دقیقه و در حوضهٔ آبریز کشف رود، بین رشته کوه های بینالود و هزار مسجد واقع است. ارتفاع شهر از سطح دریا حدود ۱۰۵۰ متر (حداکثر ۱۱۵۰ متر و حداقل ۹۵۰ متر) است.[۳]
comp rose pale.svg سرخس کلات چناران comp rose pale.svg
سرخس شمال نیشابور و چناران
شرق مشهد غرب
جنوب
تربت جام فریمان نیشابور
زمین شناسی
نقشه اقلیمی ایران. شهر مشهد در منطقه مدیترانه ای با باران بهاره قرار گرفته است.

██ معتدل خزری بسیار مرطوب

██ معتدل خزری

██ مدیترانه ای با باران بهاره

██ مدیترانه ای

██ کوهستانی سرد

██ کوهستانی بسیار سرد

██ نیمه بیابانی سرد

██ نیمه بیابانی گرم

██ بیابانی خشک

██ بیابانی خشک گرم

██ خشک ساحلی گرم

██ خشک ساحلی

دشت مشهد به صورت دره ای وسیع دارای ابعادی به طول بیش از ۱۰۰ کیلومتر و عرض متوسط حدود ۲۵ کیلومتر و وسعت حدود ۲۵۰۰ کیلومتر مربع است. دشت مشهد با مختصات طول جغرافیایی ´۲۱:°۵۸ تا ´۰۸:°۶۰ درجه شرقی و عرض جغرافیایی ´۴۰:°۳۵ تا ´۰۳:°۳۶ درجه شمالی در حوضهٔ آبریز رودخانهٔ کشف رود در اسان رضوی قرار دارد. از میان سازندهای موجود در این دشت، سازند مزدوران (سازند دوران دوم) در رابطه با منابع آب زیرزمینی حائز اهمیت است. این سازند که از رسوبات سخت کربناته تشکیل شده، به دلیل وجود فضاهای خالی کارستی قادر است سفره های آب زیرزمینی را به وجود آورد. از جمله منابع آب سطحی این دشت نیز می توان به خود رودخانهٔ کشف رود اشاره کرد. این رودخانه در گذشته دارای آب زیادی بوده است؛ ولی در حال حاضر به علت پایین افتادن سطح آب زیرزمینی و در نتیجه قطع شدن ز ش ها تنها در مواقع سیل شدید، مقداری آب از سرشاخه های آن وارد می شوند.[۴۶]
اقلیم

مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص که در منطقهٔ مرزی بین شمال و جنوب اسان قرار دارد و هم چنین تداخل جبهه های مختلف آب و هوایی، دارای آب و هوا و خصوصیات ویژهٔ اقلیمی است و قسمت اعظم دشت مشهد-نیشابور، جزء اقلیم سرد و خشک و قسمتی از دشت مشهد-قوچان، نیمه خشک و سرد و بخش کوچکی از بلندترین ارتفاعات رشته کوه های بینالود و هزار مسجد جزء اقلیم مرطوب سرد است و در مجموع شهر مشهد دارای آب و هوای متغیر، اما معتدل و متمایل به سرد و خشک است و از تابستان های گرم و خشک و زمستان های سرد و مرطوب برخوردار است.[۴۷] وزش بادها در شهر مشهد بیشتر در جهت جنوب شرقی به شمال غربی است. بیشینهٔ درجه حرارت در تابستان ها ۴۳ درجه بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستان ها ۲۳ درجه زیر صفر است.[۴۸]
میانگین دما و بارش برای آب و هوای مشهد در سال ۲۰۱۴ میلادی
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°c) ۶٫۲ ۸٫۶ ۱۴٫۱ ۲۰٫۸ ۲۶٫۸ ۳۲٫۴ ۳۴٫۴ ۳۲٫۸ ۲۸٫۸ ۲۲ ۱۵٫۸ ۹٫۶ ø ۲۱
دمای کمینه (°c) -۵٫۱ -۲٫۹ ۲٫۳ ۷٫۹ ۱۱٫۹ ۱۵٫۶ ۱۷٫۹ ۱۵٫۳ ۱۰٫۴ ۵٫۴ ۱٫۳ -۲٫۷ ø ۶٫۴
بارش (mm) ۳۳٫۱ ۳۶٫۴ ۵۲ ۴۸٫۸ ۲۵٫۵ ۳ ۰٫۹ ۰٫۷ ۱٫۵ ۱۱٫۲ ۱۵٫۷ ۲۶٫۹ σ ۲۵۵٫۷
روزهای بارانی ۵٫۸ ۶٫۳ ۸٫۳ ۷٫۴ ۴٫۴ ۰٫۸ ۰٫۳ ۰٫۲ ۰٫۵ ۲ ۲٫۷ ۴٫۵ σ ۴۳٫۲
دما
۶٫۲
-۵٫۱

۸٫۶
-۲٫۹

۱۴٫۱
۲٫۳

۲۰٫۸
۷٫۹

۲۶٫۸
۱۱٫۹

۳۲٫۴
۱۵٫۶

۳۴٫۴
۱۷٫۹

۳۲٫۸
۱۵٫۳

۲۸٫۸
۱۰٫۴

۲۲
۵٫۴

۱۵٫۸
۱٫۳

۹٫۶
-۲٫۷
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۳۳٫۱
۳۶٫۴
۵۲
۴۸٫۸
۲۵٫۵
۳
۰٫۹
۰٫۷
۱٫۵
۱۱٫۲
۱۵٫۷
۲۶٫۹
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
منبع: سرویس اطلاعاتی آب و هوای جهان[۴۹]
زمین لرزه
مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین لرزه در نقاط مختلف ایران؛ نقاط سرخ تر نقاطی هستند که شتاب حداکثر زمین در آن ها بیش تر است.

منطقهٔ اسان در طول تاریخ همیشه یکی از فعال ترین مناطق زمین لرزه خیز کشور بوده است. آمار چهل سال گذشته نشان می دهد که بیش از نیمی از قربانیان زمین لرزه در ایران را قربانیان این منطقه تشکیل می دهند.[۵۰] ز له های زیادی در مشهد رخ داده که حدود ۱۴ واقعه متعلق به سال های ۱۰۰۸، ۱۰۵۲، ۱۰۵۳، ۱۰۵۹، ۱۰۷۷، ۱۰۸۴، ۱۰۸۷، ۱۱۱۸، ۱۱۱۹، ۱۲۱۴، ۱۲۳۲، ۱۲۳۶، ۱۲۵۴، ۱۲۷۴ ه.ق. در کتب تاریخ به ثبت رسیده است. در پانزدهم ربیع الثانی سال ۱۰۸۴ ه.ق. به هنگام سلطنت شاه سلیمان صفوی زمین لرزهٔ ویرانگری در مشهد رخ داده که حدود دو سوم شهر مشهد از جمله گنبد حرم علی بن موسی الرضا، سقف گنبد مسجد گوهرشاد و مدارس پریزاد، دودر، مدرسه بالاسر، مدرسه پایین پا آسیب فراوان دیده و حدود چهارهزار نفر از مردم مشهد زیر آوار کشته شدند.[۵۱][۵۲]

یکی از گسل های مشهد، گسل شمال مشهد است. این گسل ادامهٔ گسل توس است که در شمال شهر توس از گسل کشف رود منشعب شده و با امتداد شمال غرب-جنوب شرق از گوشهٔ شمالی مشهد عبور می کند. در گزارش شماره ۷۲ سازمان زمین شناسی این گسل تحت عنوان گسل توس نامیده شده است. در گزارش مزبور ادامهٔ گسل به سمت شمال شرق که توسط آبرفت پوشیده شده به صورت گسل احتمالی نشان داده شده است. هم چنین بربریان و همکاران، کانون سطحی ز لهٔ تاریخی ۱۵۹۸ مورخ ۳ ژوئیهٔ ۱۹۷۳ با بزرگی ۶/۶، اول آوریل ۱۶۷۸ و ۲۶ فوریه ۱۸۸۳ را در مجاورت گسل احتمالی توس مشخص نموده اند.[۵۳]
جمعیت شناسی
تغییرات جمعیت مشهد بین سال های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵ هجری شمسی[۵۴]

شهر مشهد، در سدهٔ اخیر از رشد جمعیت بالایی برخوردار بوده است. در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت، این شهر، با ۲۴۱٬۹۸۹ نفر جمعیت پس از ای تهران، تبریز و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود. در سرشماری بعدی و در سال ۱۳۴۵، این شهر پس از تهران و اصفهان، جایگاه سوم را در بین ای ایران داشت. در سرشماری سال ۱۳۵۵، مشهد، پس از تهران، دومین شهر پرجمعیت ایران بود و تا آ ین سرشماری در سال ۱۳۹۰، همین جایگاه را داشته است.[۵۴] بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ خورشیدی، جمعیت شهر مشهد در این سال، بالغ بر ۲٬۷۶۶٬۲۵۸ تن بوده است.[۱]
هرم جمعیتی شهر مشهد در سال ۱۳۹۰[۵۵] مردان سن ن
۶۹٬۸۲۱ ۶۵+ ۷۱٬۳۶۲
۲۹٬۶۷۴ ۶۰–۶۴ ۳۲٬۴۷۶
۴۹٬۵۲۱ ۵۵–۵۹ ۴۸٬۶۰۳
۶۷٬۲۰۶ ۵۰–۵۴ ۶۶٬۸۱۱
۷۶٬۲۱۹ ۴۵–۴۹ ۷۵٬۷۸۴
۸۹٬۷۱۰ ۴۰–۴۴ ۹۰٬۵۳۰
۱۰۳٬۵۰۳ ۳۵–۳۹ ۹۹٬۴۶۱
۱۳۲٬۲۷۸ ۳۰–۳۴ ۱۳۲٬۱۹۶
۱۶۹٬۰۲۸ ۲۵–۲۹ ۱۶۸٬۱۸۲
۱۵۱٬۶۰۱ ۲۰–۲۴ ۱۶۰٬۴۷۰
۱۱۱٬۸۰۰ ۱۵–۱۹ ۱۱۴٬۷۰۴
۱۰۷٬۷۱۷ ۱۰–۱۴ ۱۰۵٬۱۲۴
۱۰۹٬۴۱۳ ۵–۹ ۱۰۴٬۳۲۸
۱۲۰٬۰۹۳ ۰–۴ ۱۱۴٬۶۷۲
قومیت

نظرسنجی سال ۱۳۸۹

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و بر اساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان نان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظرسنجی نمونه گیری شد در مشهد به قرار زیر بود:[۵۶]
اقوام کلانشهر مشهد
قومیت درصد
فارس

۹۳٫۵٪
ترک

۳٫۴٪
شمالی

۰٫۵٪
کرد

۱٫۵٪
عرب

۰٫۵٪
سایر

۰٫۵٪

در مشهد جمعیت قابل توجهی از مهاجران افغان س ت دارند. این مهاجران بیشتر پس از حملهٔ شوروی سابق به افغانستان و هم چنین ظهور و متعاقب آن حمله به افغانستان توسط و نیروهای ناتو، به ایران مهاجرت د. در خلال سالهای ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰ جمعیتی قریب به ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر به صورت گروهی به کشور و به تبع آن به استان اسان و شهر مشهد وارد شدند. پس از حملهٔ به افغانستان، حدود یک میلیون نفر مهاجر مجاز و ۲٬۵۰۰٬۰۰۰ میلیون نفر مهاجر غیرمجاز به کشور وارد شدند. از طرف دیگر، هم زمان با آغاز جنگ ایران و عراق جمعیتی دیگر از آوارگان عراقی نیز در اثر بروز جنگ و ناآرامی مجبور به ترک عراق شده که بسیاری از آنها به دلیل باورهای دینی و اعتقادی و روابط اجتماعی و فرهنگی با شهروندان ایرانی، در استان اسان رضوی به ویژه شهر مشهد و سایر شهرستان های استان (مانند نیشابور) اسکان یافتند و بسیاری از آنها با ن ایرانی ازدواج کرده و تشکیل خانواده داده اند. بر اساس طرح جامع سرشماری و شناسایی اتباع خارجی در سال ۱۳۷۹–۱۳۸۰ جمعیتی در حدود ۱۴۲٬۰۰۰ نفر تبعه افغانی، ۱۳٬۹۰۰ نفر تبعه عراقی و ۱۰۰ نفر سایر ملل در استان اسان رضوی شناسایی شدند. هم اکنون بر اساس آمارهای موجود قریب به ۶۰٬۰۰۰ نفر دانش آموز تبعه خارجی که ۹۰درصد آنها را اتباع افغانستان تشکیل می دهند در مدارس تی مشغول به تحصیل هستند. هم چنین قریب به ۲۷۰۰ نفر دانشجوی تبعه خارجی در مراکز آموزش عالی استان مشغول به تحصیل هستند.[۵۷] بر طبق آمار اداره کل امور اتباع و مهاجرین استانداری اسان رضوی، ۹۵درصد مهاجرین این استان در مشهد ن هستند.[۵۸]

در سال های اخیر، مشهد شاهد مهاجرت اقوام بلوچ و کرد نیز بوده است. این موضوع سبب واکنش برخی از ون کشور نظیر مکارم شده است. بر طبق گفتهٔ آنان، این مهاجران، که عمدتاً اهل تسنن هستند، با ید ملک و زمین در مشهد و دیگر ای کشور مانند شیراز و ارومیه، درصدد تغییر بافت مذهبی این ا بوده و زمینه را برای نفوذ وه ت و نیروهای تکفیری فراهم می کنند.[۵۹][۶۰] در واکنش به این اظهارات، مولوی عبدالحمید، اهل سنت زاهدان، این سخنان را نگران کننده و ناشی از بالا رفتن سن و زودباوری آیت الله مکارم عنوان کرد.[۵۹]
زبان
نوشتار اصلی: لهجه مشهدی

زبان مردم مشهد، زبان فارسی با گویش و لهجهٔ مشهدی است. این لهجه سرشار از واژه های کهن و ریشه دار زبان فارسی است. لهجهٔ مشهدی یکی از لهجه های مهم و تأثیرگذار فارسی به شمار می آید و به نوعی خاستگاه ادبیات اصیل شاعرانی همچون فردوسی، عطار و خیام است. این لهجه را شاخه ای از فارسی دری می دانند و بسیاری از واژگان گمشدهٔ این زبان را می توان در گفتار عامیانهٔ مشهدی ها جستجو کرد.[یادداشت ۴] به واسطه اختلاط و ارتباط نزدیک مشهدی ها با سایر اقوام، ردپایی از زبان ها و گویش های دیگر نظیر: عربی، ترکی، مغولی، افغانستانی (پشتون)، کردی، انگلیسی، هندی، روسی و فرانسوی را می توان در آن دید.[۶۱]

تقی وحیدیان کامیار، فردوسی مشهد می گوید:[۶۲]

نزدیک ترین گویش به فارسی معیار، گویش مشهدی است، به طوری که اصیل ترین و ریشه دارترین فارسی را می توان از مردم این شهر شنید.

وی می افزاید:

برخلاف تصور عامه که ریشه های زبان فارسی را از فارس و شیراز می دانند، فارسی دری اصیل از توس قدیم، نیشابور و مشهد کنونی انتشار یافته است.

مهدی سیدی، پژوهشگر و کارشناس در زمینه لهجه و گویش مشهدی می گوید:[۶۲]

لهجه و گویش مشهدی یا به عبارت علمی تر فارسی مشهدی یکی از موثرترین گویش ها در فارسی دری است، چرا که خاستگاه فارسی دری و همچنین ادبیات اصیل فارسی این گویش و زبان زیباست.

امروزه کمتر ی در بین قشر جوان مشهد با این لهجه صحبت می کند. بیشتر جوانان مشهدی صحبت با این لهجه را نوعی سرش تگی می پندارند. با این همه، هنوز این لهجه و گویش در میان قدیمی ها رواج دارد. کارشناسان یکی از دلایل عدم اقبال مردم نسبت به لهجه مشهدی را عملکرد نه چندان مثبت صدا و سیما می دانند.[۶۳]
مذهب

بیشتر مردم شهر مشهد، مسلمان و شیعهٔ دوازده ی هستند. این موضوع به واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی الرضا در این شهر نیز تشدید شده است. با این حال، اقلیت های دینی دیگری نیز در مشهد وجود داشته یا دارند.

در مشهد محله ای به نام «محلهٔ جدید» وجود دارد که مجتمع مس ی یهودیان در مشهد بود. این محله منازل بزرگ و محکم با دیوارهای بلند داشت و خانه ها از داخل با یکدیگر مرتبط بود. اقلیت یهودی مشهد که بینش و هوشیاری اقتصادی داشتند با توسعهٔ عمرانی مشهد به خیابان های جنت و جم (پاسداران کنونی) نقل مکان د و عده ای هم به مهاجرت د.[۶۴]

مهاجران ارمنی از اوا قرن نوزدهم میلادی و در زمان حکومت قاجار از مرز باجگیران و درگز وارد این استان شدند و سپس در ای مشهد، قوچان، نیشابور، شیروان، سبزوار، بجنورد و درگز اقامت گزیدند. بعدها تجار ارمنی از مناطق دیگر ایران مانند آذربایجان و اصفهان نیز به این استان نقل مکان د و به کارهای تجاری و صنعتی مشغول شدند. اکثر کارخانه های ارمنیان کارخانهٰهای تصفیهٔ پنبه، تولید الکل صنعتی و پزشکی، قیرسازی و نخ ریسی بودند. مطابق برخی منابع، در ۱۹۶۵، ۵۱ خانوار ارمنی در مشهد اقامت داشته اند و مطابق آمار ۱۹۶۶، ۳۲۰ ارمنی در مشهد و ۵۲۱ ارمنی در کل استان اسان ن بوده اند. در ۱۹۱۳، ارمنیان مشهد مدرسهٔ هایکازیان را، که در واقع شعبه ای از مدرسه هایکازیان تهران بود، تأسیس د. در ۱۹۴۱، کلیسای مسروپ مقدس، که نزد اهالی به «کلیسای حضرت مریم» نیز معروف است، احداث شد. اهالی ارمنی شهر مشهد دارای گورستان ویژهٔ خود بوده اند که سال تأسیس آن به ۱۹۴۴ بازمی گردد. در این گورستان خانه ای هم وجود داشت. غیر از سنگ قبرهای متعلق به ارمنیان، در قسمت خاصی از آن قطعه ای به ۳۲ سرباز لهستانی که در زمان جنگ جهانی دوم در محلی نزدیک قوچان کشته شده بودند اختصاص یافته بود. هم چنین انجمن فرهنگی ـ ورزشی آرارات از ۱۹۸۳ در این شهر شعبه ای ایجاد کرده است که تاکنون نیز به فعالیت های فرهنگی ورزشی خود ادامه می دهد.[۶۵]

در مشهد اقلیتی از بهاییان نیز هستند، اما به دلیل فقدان آمار رسمی تعداد آنان مشخص نیست. در سال ۱۳۴۵، در اوایل صدارت عباس هویدا، ایران به ۲۴ «قسمت امری» تقسیم می شد.[یادداشت ۵] هر قسمت امری دارای مرکزی بود که محفل آن به «محفل مرکز قسمت امری» موسوم بود و اسان به مرکزیت مشهد یکی از آن قسمت های امری بود. در سال ۱۳۴۹ تعداد مراکز قسمت امری ایران به ۶۷ مرکز رسید و در «نقشهٔ پنج ساله»، که به اوا دوران سلطنت پهلوی تعلق دارد، باید تعداد محافل محلی ایران به ۱۱۰۰ محفل می رسید.[۶۶]
جاذبه های گردشگری
جاذبه های مذهبی
مسجد حوض لقمان – مشهد

در تاریخ ۸ آبان ۱۳۸۸ مصادف با سالروز تولد هشتم شیعیان، توسط محمود ، رئیس جمهور وقت و نمایندگان مجلس شورای ی، مشهد رسماً به عنوان «پایتخت معنوی ایران» انتخاب شد.[۶۷] مهم ترین مکان مذهبی شهر مشهد که مهم ترین مکان مذهبی ایران نیز هست، حرم علی بن موسی الرضا است که سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر داخلی[۶۸] و دو میلیون زائر خارجی[۶۹] است. موزه های آستان قدس رضوی نیز – که خود شامل چندین موزه است – در مجموعهٔ حرم قرار دارد.
حرم علی بن موسی الرضا و سایر اماکن متبرکه
ع ی از حرم علی بن موسی الرضا

آرامگاه علی بن موسی الرضا در مشهد که با نام حرم رضا و حرم رضوی شناخته می شود، مجموعه ای است که دربرگیرنده آرامگاه علی بن موسی الرضا می باشد. این مجموعه از نظر مساحت بزرگترین و از لحاظ جمعیت دومین مسجد در جهان است. همچنین این مجموعه شامل مسجد گوهرشاد، یک موزه، دو کتابخانه، چهار مدرسه علوم دینی،[۷۰] یک گورستان، علوم ی رضوی، یک سالن غذاخوری برای زائران، رواق های وسیع برای گزاران و چندین ساختمان دیگر است. این مجموعه یکی از مراکز گردشگری در ایران است.[۷۱] حرم به تنهایی محوطه ای به مساحت ۲۶۷٬۰۷۹ متر مربع را پوشش می دهد و در صورتی که هفت صحن با مساحت ۳۳۱٬۵۷۸ به آن افزوده شود، مساحت نهایی مجموعه ۵۹۸٬۶۵۷ متر مربع می شود.[۷۲] هر سال مراسم غبارروبی در این مکان انجام می شود.[۷۳]

دیگر مسجدها، حسینیه ها و زاده ها از جمله مکان های مذهبی هستند که دارای زیارت کنندگان فراوانی هستند. مسجد جامع گوهرشاد واقع در محدودهٔ حرم رضوی، مسجد هفتاد و دوتن، مصلی طرق، مسجد و حسینیه کرامت، آرامگاه پیر پالاندوز، آرامگاه شیخ نخودکی، گنبد خشتی، گنبد سبز و آرامگاه خواجه ربیع از جمله مکان های مذهبی مشهد هستند. هم چنین زاده ناصر و یاسر (در طرقبه) و آرامگاه زاده یحیی (در جاده سرخس)، آرامگاه خواجه اباصلت و آرامگاه خواجه مراد (در جاده فریمان) در مشهد قرار دارند.[۷۴]
جاذبه های تاریخی

از سناباد و توس قدیم آثار تاریخی زیادی بر جای نمانده است. (هم اکنون شهر توس در حال بازسازی است) چهار طاقی بازه هور از قدیمی ترین بناهای موجود در محدودهٔ شهر است که زمان ساخت آن را سدهٔ سوم میلادی تخمین می زنند.[۷۵]

برخی از جاذبه های تاریخی مشهد عبارتند از: آرامگاه نادرشاه، آرامگاه خواجه ربیع، آرامگاه فردوسی، ایستگاه راه آهن، گنبد خشتی، گنبد هارونیه و مدرسه عباسقلیخان.[۷۶]
جاذبه های طبیعی
کوهسنگی مشهد

جاذبه های طبیعی که در شهر مشهد قرار دارند، شامل ییلاقات ش ز، طرقبه، زشک، روستای کنگ، نغندر، جاغرق، چالی دره، پارک جنگلی آباد، باغ وحش آباد، آبشار ارتکند، پارک جنگلی نه دره در دو کیلومتری جنوب مشهد، فریزی، سد ارداک، هفت حوض، چشمه گیلاس و چشمه گراب هستند.[۷۷][۷۸]

پارک جنگلی طرق (انقلاب) در حاشیه جنوب شرق مشهد، در پلیس راه، یکی از بزرگ ترین اماکن در اسکان و ارائه خدمات گردشگری به شهروندان و زائران است. این پارک در سال ۱۳۴۰ احداث شده، و در سال ۱۳۷۹ بازپیرایی گردیده است. پارک جنگلی طرق دارای فضاهای تفریحی، فرهنگی، ورزشی و تجاری با ۲۱۰ تار فضای جنگلی و ۱۱۲ هزار متر مربع فضاهای عمرانی است. این پارک جنگلی دارای تیپ های درختی پهن برگ، مخلوط و سوزنی برگ بوده و اقاقیا و زبان گنجشک بیشترین نوع در سطح این محدوده است.[۷۹]

فضای شهری

برخی پارک ها و پارک های آبی مشهد عبارت?

مشاهده متن کامل ...

تور مشهد نوروز 96
درخواست حذف اطلاعات

تور مشهد نوروز 96

//آژانس مسافرتی دایانا گشت قصد دارد تور مشهد نوروز 96 را با بهترین قیمت و برترین کیفیت، خدمت شما مسافرین عزیز معرفی نماید ضمنا این آژانس طراح و مجری مسقیم تور مشهد نوروز 96 در بین آژانس های ایرانی می باشد.

// آژانس مسافرتی دایانا گشت در کنار اجرای تور مشهد نوروز 96 اقدام به اخذ و تهیه بلیط  و رزرو هتل درمشهد با ارائه واچر رسمی می نماید.

// آژانس مسافرتی دایانا گشت قصد دارد تا بهترین و متنوع ترین پکیج های تور مشهد نوروز 96 را با نازلترین قیمت در اختیار مسافرین عزیز قرار دهد تا شما عزیزان بهترین نحوه از تعطیلات نوروز 96 استفاده نمایید.

// قیمت های درج شده در پکیج ها صرفا قیمت پایه میباشد و این امکان وجود دارد در تاریخ های مختلف قیمت های تورها بالاتر یا پایین تر از قیمت های درج شده در سایت باشد لذا خواهشمند است جهت اطلاع دقیق از قیمت تورها با کانتر مربوطه تماس حاصل فرمایید همکاران ما از خدمت رسانی و پاسخگویی به شما سند می شوند 

// آژانسهایی که مایل به دریافت پکیج های تور مشهد نوروز 96 میباشند میبایست فرم درخواست خود را به شماره 43036000- 021 ارسال کرده تا همکاران ما در کوتاهترین زمان در اختیارشان قرار دهند.

// آژانس مسافرتی دایانا گشت پیشاپیش سفر خوشی را برای شما آرزو مینماید ..


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل بین الملی قصر الماس مشهد

هتل بین الملی قصر الماس مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96        : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                        :     تهران

نام هتل                                               :هتل بین الملی قصر الماس مشهد

هواپیمایی                                            :     زاگرس

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                                :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                             :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                               :   دایانا گشت

تلفن تماس                                          :      43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل بین الملی پارس مشهد

هتل بین الملی پارس مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96       :نوروز  1396

مقصد پرواز از                                      :     تهران

نام هتل                                            : هتل بین الملی پارس مشهد

هواپیمایی                                         :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                                :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                          :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                           :    دایانا گشت

تلفن تماس                                       :    43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل پردیسان مشهد

هتل پردیسان مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96     : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                       :     تهران

نام هتل                                             : هتل پردیسان مشهد

هواپیمایی                                          :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                               :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                           :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                            :    دایانا گشت

تلفن تماس                                        :   43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ .... فروردین ماه هتل درویشی مشهد

هتل درویشی مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96       : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                       :     تهران

نام هتل                                              : هتل درویشی مشهد

هواپیمایی                                           :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                                 :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت

توضیحات                                            :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                             :    دایانا گشت

تلفن تماس                                         :      43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل قصر طلایی مشهد

هتل قصر طلایی مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96       : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                       :     تهران

نام هتل                                             : هتل قصر طلایی مشهد

هواپیمایی                                          :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                              :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت

توضیحات                                           :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                            :    دایانا گشت

تلفن تماس                                        :  43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل مدینة الرضا مشهد

هتل مدینة الرضا مشهد

تاریخ ارسال پکیجتور مشهد نوروز 96       :نوروز  1396

مقصد پرواز از                                         :     تهران

نام هتل                                                : هتل مدینة الرضا مشهد

هواپیمایی                                             :     آتا

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                                  :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی

توضیحات                                              :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                               :    دایانا گشت

تلفن تماس                                           :      43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل هما 1 مشهد

هتل هما 1 مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96    : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                          :     تهران

نام هتل                                                 : هتل هما 1 مشهد

هواپیمایی                                              :     تابان

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                                    :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی

توضیحات                                              :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                               :    سالی گشت

تلفن تماس                                          :      43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ .... فروردین ماه هتل کوثر مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96        : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                         :     تهران

نام هتل                                               :هتل کوثر مشهد

هواپیمایی                                            :     زاگرس

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                                 :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                            :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                             :    دایانا گشت

تلفن تماس                                         :     43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ...... فروردین ماه هتل آبان مشهد

هتل آبان مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96  : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                    :     تهران

نام هتل                                           : هتل آبان مشهد

هواپیمایی                                        :     زاگرس

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                                :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                         :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                          :    دایانا گشت

تلفن تماس                                     :     43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل اترک مشهد

هتل اترک مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96    : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                      :     تهران

نام هتل                                            : هتل اترک مشهد

هواپیمایی                                         :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                                :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                           :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                            :    دایانا گشت

تلفن تماس                                        :      43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل آسیا مشهد

هتل آسیا مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96    : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                    :     تهران

نام هتل                                           : هتل آسیا مشهد

هواپیمایی                                        :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                               :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                         :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                           :    دایانا گشت

تلفن تماس                                      :     43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ... فروردین ماه هتل الماس مشهد

هتل الماس مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96           : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                     :     تهران

نام هتل                                           : هتل الماس مشهد

هواپیمایی                                        :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                              :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                          :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                           :    دایانا گشت

تلفن تماس                                      :      43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ... فروردین ماه هتل تارا مشهد  

هتل تارا مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96   : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                     :     تهران

نام هتل                                           : هتل تارا مشهد

هواپیمایی                                        :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                              :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                           :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                           :    دایانا گشت

تلفن تماس                                       :     43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ... فروردین ماه هتل توس مشهد

هتل توس مشهد

 

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96       : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                     :     تهران

نام هتل                                            : هتل توس مشهد

هواپیمایی                                         :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                             :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                          :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                           :     دایانا گشت

تلفن تماس                                      :    43036000- 021


 تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل جواد مشهد

هتل جواد مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96  : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                   :     تهران

نام هتل                                          : هتل جواد مشهد

هواپیمایی                                       :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                              :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                            :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                           :    دایانا گشت

تلفن تماس                                      :      43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل کیانا مشهد

هتل کیانا مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96   : نوروز  1396

مقصد پرواز از                                    :     تهران

نام هتل                                          : هتل کیانا مشهد

هواپیمایی                                       :      ایرباس معراج

مدت اقامت                                           :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد                           :     بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات                                         :     پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور                          :    دایانا گشت

تلفن تماس                                     :   43036000- 021



مشاهده متن کامل ...
تور مشهد نوروز 96
درخواست حذف اطلاعات

تور مشهد نوروز 96

//آژانس مسافرتی دایانا گشت قصد دارد تور مشهد نوروز 96 را با بهترین قیمت و برترین کیفیت، خدمت شما مسافرین عزیز معرفی نماید ضمنا این آژانس طراح و مجری مسقیم تور مشهد نوروز 96 در بین آژانس های ایرانی می باشد.

// آژانس مسافرتی دایانا گشت در کنار اجرای تور مشهد نوروز 96 اقدام به اخذ و تهیه بلیط و رزرو هتل درمشهد با ارائه واچر رسمی می نماید.

// آژانس مسافرتی دایانا گشت قصد دارد تا بهترین و متنوع ترین پکیج های تور مشهد نوروز 96 را با نازلترین قیمت در اختیار مسافرین عزیز قرار دهد تا شما عزیزان بهترین نحوه از تعطیلات نوروز 96 استفاده نمایید.

// قیمت های درج شده در پکیج ها صرفا قیمت پایه میباشد و این امکان وجود دارد در تاریخ های مختلف قیمت های تورها بالاتر یا پایین تر از قیمت های درج شده در سایت باشد لذا خواهشمند است جهت اطلاع دقیق از قیمت تورها با کانتر مربوطه تماس حاصل فرمایید همکاران ما از خدمت رسانی و پاسخگویی به شما سند می شوند

// آژانسهایی که مایل به دریافت پکیج های تور مشهد نوروز 96 میباشند میبایست فرم درخواست خود را به شماره 43036000- 021 ارسال کرده تا همکاران ما در کوتاهترین زمان در اختیارشان  قرار دهند.

// آژانس مسافرتی دایانا گشت پیشاپیش سفر خوشی را برای شما آرزو مینماید ..


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل بین الملی قصر الماس مشهد

هتل بین الملی قصر الماس مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل :هتل بین الملی قصر الماس مشهد

هواپیمایی : زاگرس

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل بین الملی پارس مشهد

هتل بین الملی پارس مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 :نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل بین الملی پارس مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل پردیسان مشهد

هتل پردیسان مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل پردیسان مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ .... فروردین ماه هتل درویشی مشهد

هتل درویشی مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل درویشی مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل قصر طلایی مشهد

هتل قصر طلایی مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل قصر طلایی مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل مدینة الرضا مشهد

هتل مدینة الرضا مشهد

تاریخ ارسال پکیجتور مشهد نوروز 96 :نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل مدینة الرضا مشهد

هواپیمایی : آتا

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل هما 1 مشهد

هتل هما 1 مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل هما 1 مشهد

هواپیمایی : تابان

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : سالی گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ .... فروردین ماه هتل کوثر مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل :هتل کوثر مشهد

هواپیمایی : زاگرس

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ...... فروردین ماه هتل آبان مشهد

هتل آبان مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل آبان مشهد

هواپیمایی : زاگرس

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل اترک مشهد

هتل اترک مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل اترک مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل آسیا مشهد

هتل آسیا مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل آسیا مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ... فروردین ماه هتل الماس مشهد

هتل الماس مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل الماس مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ... فروردین ماه هتل تارا مشهد

هتل تارا مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل تارا مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ... فروردین ماه هتل توس مشهد

هتل توس مشهد

 

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل توس مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل جواد مشهد

هتل جواد مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل جواد مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، استقبال فرودگاهی ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021


تور مشهد نوروز 96 تاریخ ..... فروردین ماه هتل کیانا مشهد

هتل کیانا مشهد

تاریخ ارسال پکیج تور مشهد نوروز 96 : نوروز 1396

مقصد پرواز از : تهران

نام هتل : هتل کیانا مشهد

هواپیمایی : ایرباس معراج

مدت اقامت :3 شب و 4 روز

خدمات تور مشهد : بلیط رفت و برگشت ، اقامت ، تخفیفات گردشگری

توضیحات : پروازها به صورت چارتر و غیر قابل استرداد میباشند

نام آژانس مجری تور : دایانا گشت

تلفن تماس : 43036000- 021



مشاهده متن کامل ...
فلسفه تعلیم و تربیت در جهان امروز
درخواست حذف اطلاعات
فلسفة تعلیم و تربیت درجایگاه یکی از فلسفه های مضاف، از دو زاویه قابل بررسی و مطالعه است 1 دیدگاه های فیلسوفان دربارة تعلیم و تربیت؛ 2 رشتة ی
دسته بندی روانشناسی و علوم تربیتی
فرمت فایل doc
حجم فایل 18 کیلو بایت
تعداد صفحات فایل 20
فلسفه تعلیم و تربیت در جهان امروز

فروشنده فایل

کد کاربری 1024

فلسفه تعلیم و تربیت در جهان امروز

چکیده
فلسفة تعلیم و تربیت درجایگاه یکی از فلسفه های مضاف، از دو زاویه قابل بررسی و مطالعه است: 1. دیدگاه های فیلسوفان دربارة تعلیم و تربیت؛ 2. رشتة ی. فلسفة تعلیم و تربیت از نگاه اول، تاریخی به قدمت شه ورزی و نظریه پردازی فیلسوفان شرق و غرب عالم در باب تربیت دارد؛ اما از نگاه دوم حدود یک قرن از عمرش سپری می شود. از فلسفة تعلیم و تربیت، بسته به نوع دید و مبانی فلسفی متناسب با آن، مفاهیم و تعاریف گوناگونی ارائه شده است: استنتاج آرای تربیتی از مبانی فلسفی، کاربرد فلسفه در تعلیم و تربیت، نظریة عمومی تعلیم و تربیت، تحلیل و پردازش مفاهیم و گزاره های تربیتی و مانند آن. نگارندة این مقاله، فلسفة تعلیم و تربیت را تبیین و اثبات مبادی تصوری و تصدیقی تعلیم و تربیت تلقی می کند و در سه سطح پیش استنتاجی یا باز یافت، استنتاجی یا کشف، و فرا استنتاجی یا خلق به بررسی فلسفة تعلیم و تربیت می پردازد. طراحی و اجرای تد ر و را ارهایی در سه سطح بازیافت، کشف و خلق، از شرایط اساسی پی ریزی فلسفة تعلیم و تربیت ی است.
رشتة فلسفة تعلیم و تربیت، تحولات و تطوراتی را پشت سر نهاده که در دو مرحله قابل تشخیص و بررسی است؛ مرحله رویکرد ایسم ها و مرحله رویکرد تحلیلی. فلسفة تعلیم و تربیت در حال حاضر در مرحلة پساتحلیلی و مشتمل بر رویکرد ها و دیدگاه های متنوعی در جهان غرب است. واژگان کلیدی: فلسفة تعلیم و تربیت، مفهوم فلسفة تعلیم وتربیت، تحولات فلسفة تعلیم و تربیت. مقدمه فلسفة تعلیم و تربیت (philosophy of education) به منزلة یکی از حوزه های معرفت بشری، از دو دیدگاه قابل مطالعه و بررسی است: 1. دیدگاه های فیلسوفان دربارة تعلیم وتربیت؛ 2. رشته ی. فلسفة تعلیم و تربیت از دیدگاه اول، یک حوزة معرفتی دی ا و کلاسیک است که تاریخی به قدمت تاریخ تأملات فیلسوفان در باب تعلیم و تربیت دارد. میان فیلسوفان غربی، افلاطون، نخستین فیلسوفی است که در کتاب معروف خویش، جمهوری (republic) به این گونه تأملات پرداخته، دیدگاه تربیتی به نسبت جامعی را عرضه داشته است. پس از افلاطون می توان از فیلسوفان دیگری همچون ارسطو، ابن سینا، خواجه نصیر طوسی، آگوستین، آکوئیناس، بیکن، دکارت، لاک، روسو و کانت نام برد که در این حوزه کار کرده اند. در باره فلسفة تعلیم و تربیت، به معنای تأملات و تفکرات فیلسوفان دربارة تعلیم و تربیت، سه نکته مهم قابل ذکر است: اولاً همة فیلسوفان، به معنای دقیق کلمه، تأملات تربیتی نداشته اند. به بیان روشن تر، برخی از آنان، آرا و شه های تربیتی خود را آشکارا بیان کرده و برخی چنین نکرده اند. افلاطون، کانت و ابن سینا از فیلسوفانی هستند که در گروه اول جای می گیرند، و بکین و دکارت و صدرالدین از فیلسوفانی که در گروه دوم قرار دارند. ثانیاً فلسفة تعلیم و تربیت، در گروه دوم، به صورت استنتاج مدلول های تربیتی از شه های فلسفی در می آید. این صورت دوم از دیدگاه اول فلسفة تعلیم و تربیت را برخی از فیلسوفان تربیتی، با عناوینی چون "فلسفه و تعلیم و تربیت" (smith , 1965 , p. 52)، "رویکرد مواضع فلسفی" (chambliss , 1996 , p. 471) یا "رویکرد دل ها" (ibid) معرفی کرده اند. فیلیپ اسمیت در فصل سوم از کتاب فلسفة آموزش و پرورش می نویسد: این نظریه که فلسفه و تعلیم و تربیت با یک دیگر ارتباط عمیقی دارند، به یقین نظریة جدیدی نیست. ... از آن جا که فلسفه، به طور سنتی، چیستی واقعیت، معرفت و ارزش را بررسی کرده است، روابط آشکاری با تعلیم و تربیت دارد ... (smith , idib , p. 53). آنگاه به مسأله "استنتاج" (derivation) اشاره می کند: هنگامی که روابط بین فلسفه و تعلیم و تربیت مورد تأکید قرار می گیرد، برخی تصور می کنند که یک فلسفة تربیتی معین از یک فلسفة معین استنتاج می شود (ibid). کامبلیس هم در این زمینه چنین اظهار نظر می کند: از دهة 1930 و در ادامه تا سال های 1940 و 1950، یک راه برای مرتبط ساختن فلسفه و تعلیم و تربیت این شه بود که فلسفه، یک مبنا یا مطالعة اساسی است که فلسفة تعلیم و تربیت از آن استنتاج می شود ((chambliss ,ibid ,p. 471 ثالثاً فیلسوفانی که در گروه اول قرار دارند نیز به دو دسته تقسیم می شوند: دستة اول، فیلسوفانی هستند که تأملات تربیتی فلسفی داشته اند، و دستة دوم، فیلسوفانی که تأملات تربیتی غیرفلسفی داشته اند. افلاطون، آکوئیناس و کانت در دستة اول، ولاک، هگل و راسل دردستة دوم قرار دارند. ر ن بارو (barrow , 1994) در این زمینه سخن جالبی دارد: [برخی ] فیلسوفان نیز به شیوه ای غیرفلسفی دربارة تعلیم و تربیت چیزهایی نوشته اند. "لاک، هگل و راسل از جمله فیلسوفان معروفی هستند که این گونه عمل کرده اند. کتاب لاک به نام شه هایی در باب تعلیم و تربیت" (1963) صرفاً به مقداری اندک به آثار فلسفی اش مبتنی است. استنتاج های وی دربارة اولویت های تربیتی یک اشراف زادة زمین دار نمی تواند نتیجة منطقی نظریات معرفت شناختی و وجودشناختی اش باشد (p. 4451). فلسفة تعلیم و تربیت از دیدگاه دوم، یعنی رشتة ی، حوزة معرفتی نوپایی است که حدود یک قرن از عمر آن سپری می شود. بسیاری از متخصصان و کارشناسان، سرآغاز ظهور و پی این رشته را قرن بیستم و به طور مشخص، سال 1935، یعنی سال تأسیس انجمن جان دیویی (jda) در امریکا می دانند. کامینسکی (1988) در این باره می نویسد: فلسفة تعلیم و تربیت، کاری مربوط به قرن بیستم است. انضمام فلسفه به پرسش های ناشی از عمل آموزش و پرورش مدرسه ای، موضوع جدیدی است. تاریخچة این رشته، فقط به اندازة سازمان های معاصرش قدمت دارد؛ حتی اگر برای این رشته، مقدور باشد که سودمندانه به آثار افلاطون و ارسطو استناد ورزد. مطالعة منظم فلسفة تعلیم و تربیت در ایلات متحده از سال 1935 آغاز شد (p.14). به هر روی، قرن بیستم، چه به لحاظ تأسیس و راه انداز ی رشتة فلسفة تعلیم و تربیت در سطوح کارشناسی ارشد و ا و در نتیجه، پرورش نیرو های متخصص در این قلمرو مستقل معرفتی، و چه به لحاظ انجام تحقیقات و مطالعات منظم و سازمان یافته در ارتباط با موضوعات و مسائل خاص این رشته، و چه به لحاظ تشکیل انجمن های حرفه ای فلسفة تعلیم و تریبت، از قبیل انجمن فلسفة تعلیم و تربیت امریکا (1941)، انجمن فلسفة تعلیم و تربیت بریتانیای کبیر (1965)، انجمن فلسفة تعلیم و تربیت استرالازیا (1970) و مانند آن، قرن پی و ظهور رشتة فلسفة تعلیم و تربیت است. 1.مفهوم فلسفة تعلیم و تریبت پیش از تجزیه و تحلیل مفهوم فلسفة تعلیم و تربیت باید به این نکته توجه داشت مجموعة بحث هایی که در این مقاله مطرح می شوند، به قلمرو معرفتی دیگری مربوطند که به لحاظ طولی، فراتر از فلسفة تعلیم و تربیت است و بر آن احاطه و اشراف علمی دارد. "پرسش دربارة [مسائلی چون] ماهیت، محتوا و فایدة فلسفة تعلیم و تربیت، پرسشی نیست که درون فلسفة تعلیم و تربیت پدید آید، بلکه پرسشی است که دربارة فلسفة تعلیم و تربیت مطرح می شود؛ در نتیجه، این پرسش، مست م تفکر فلسفی دربارة فلسفة تعلیم و تربیت است، نه دربارة تعلیم و تربیت؛ به همین جهت، به متافلسفة تعلیم و تربیت، یعنی به فلسفة فلسفة تعلیم و تربیت مربوط می شود" (duc e , 1956 ,p 169). در باره مفهوم فلسفة تعلیم و تربیت، دیدگاه های گوناگونی وجود دارد که پرداختن به همة آن ها از حوصله این مقام خارج است . این جا برخی از مهم ترین آن ها را ارائه و در سرانجام دیدگاه خود را مطرح می کنیم. نیوسام (1956 , p. 162) دیدگاه های رایج در تعریف فلسفة تعلیم و تربیت را در سه طبقه به شرح ذیل طبقه بندی کرده است: 1. فلسفة تعلیم و تربیت به صورت دیدگاه دربارة تعلیم و تربیت؛ 2. فلسفة تعلیم و تربیت به صورت کاربرد فلسفه در تعلیم و تربیت؛ 3. فلسفه به صورت نظریة عمومی تعلیم و تربیت. وی دیدگاه دوم را عمومی ترین دیدگاه می خواند و رویکرد استنتاج نکته های تربیتی از فلسفه های نظامدار را هم در همین دیدگاه تلقی می کند (ibid). ویلیام فرانکنا (1956 ,p. 287) بعد از تقسیم بندی فعالیت های فلسفی در سه بخش فلسفة نظری (speculative philosophy)، فلسفة هنجاری (normative philosophy) و فلسفة تحلیلی ((analytical philosophy از سه نوع فلسفة تعلیم و تربیت نظری، هنجاری و تحلیلی سخن به میان می آورد. به اعتقاد وی: فلسفة تعلیم و تربیت نظری در جست وجوی فرضیه هایی دربارة انسان و جهان است که با فرایند تعلیم و تربیت ارتباط دارد. فلسفة تعلیم و تربیت هنجاری، اه لازم حقق و اصول لازم الاتباع را در فرایند تربیت انسان ها مشخص و توصیه هایی را در باب وسایل دستی به این اه عرضه می کند. و فلسفة تعلیم و تربیت تحلیلی در پی ایضاح مفاهیم بسیار مهم است. از این سه، فلسفه های تربیتی نظری و هنجاری به فلسفة فرایند تعلیم و تربیت، و فلسفة تربیتی تحلیلی به فلسفة رشته تعلیم و تربیت تعلق دارد (ibid , p.291). کینگسلی پرایس (1956 , pp . 126 - 127) بعد از تقیسم بندی فلسفة تعلیم و تربیت به چهار شاخة فرعی: تحلیل تعلیم و تربیت، متافیزیک تعلیم و تربیت، اخلاق تعلیم و تربیت، و معرفت شناسی تعلیم و تربیت، این تعریف را از فلسفة تعلیم و تربیت عرضه می دارد: بررسی تحلیلی تعلیم و تربیت، همراه با کوشش برای ارتباط دادن آن به شیوه ای خاص با متافیزیک، اخلاق و معرفت شناسی (p. 125). به اعتقاد وی، تحلیل تعلیم و تربیت یعنی "روشنگری واژه های مورد نیاز در تعلیم و تربیت" (ibid). متافیزیک تعلیم و تربیت، یعنی "تبیین واقعیت هایی که به وسیلة تعلیم و تربیت بیان می شود" (p.126)، اخلاق تعلیم و تربیت، یعنی "توجیه و تصحیح توصیه های اخلاقی تعلیم و تربیت" (p.129)، و معرفت شناسی تعلیم و تربیت، یعنی "معرفی و تبیین معیارهای لازم برای ب معرفت" (p.130). فیلیپ اسمیت (1965) در تبیین و تشریح مفهوم فلسفة تعلیم و تربیت از چهار گونه ترکیب سخن به میان می آورد: فلسفه و تعلیم و تربیت، فلسفه در تعلیم و تربیت، فلسفه برای تعلیم و تربیت، و فلسفة تعلیم و تربیت (p.52). فلسفه و تعلیم و تربیت، دربردارنده این مفهوم است که فلسفه به صورت دانشی که از ماهیت واقعیت، معرفت و ارزش سخن می گوید، با تعلیم و تربیت روابط آشکاری دارد. به دیگر سخن، می توان از مکاتب و نظام های فلسفی گوناگون، دیدگاه و طرح های تربیتی مختلفی را استنتاج کرد (p.53). فلسفه در تعلیم و تربیت یعنی کاربرد تفکر فلسفی یا فلسفیدن در تعلیم و تربیت (p.59). فلسفه برای تعلیم و تربیت، یعنی تلاش برای تهیه طرح های ویژه ای جهت عمل و سیاست تربیتی و نیز تحلیل مسائل تربیتی (pp.61-62)؛ و سرانجام، فلسفه تعلیم و تربیت عبارت است از تجزیة تعلیم و تربیت به مهم ترین ابعاد آن به صورت شالوده ای برای تدوین نظریة تربیتی (p.69). به اعتقاد ما می توان در یک نتیجه گیری کلی در سه سطح از مفهوم یا ماهیت فلسفة تعلیم و تربیت سخن گفت: "سطح پیش استنتاجی"، "سطح استنتاجی"، و "سطح پسااستنتاجی". این سه سطح در عرض یک دیگر نیستند؛ بلکه در طول یک دیگرند و به اصطلاح، به یک دیگر ترتب دارند. فلسفة تعلیم و تربیت در سطح پیش استنتاجی، چیزی جز بازیافت، گردآوری، تنظیم و تدوین دیدگاه هایی که فیلسوفان (اعم از متقدم و متأ ) در باب تعلیم و تربیت مطرح کرده اند نیست. فلسفة تعلیم و تربیت در این سطح، ملازمه ای با خلق و ابداع ندارد؛ جز در حدّ باز نمودی تازه و هنرمندانه از آنچه پیش تر آفریده شده است. فلسفة تعلیم و تربیت در این مرتبه، جوهره و هویتی تاریخی دارد و به ارائه مجدد و تنسیق و تألیف دوبارة دیدگاه های فیلسوفان محض ناظر است. فلسفة تعلیم و تربیت در سطح استنتاجی، کوشش فکری منظم، منطقی و قاعده مند فیلسوف تعلیم و تربیت برای کشف و استنتاج دیدگاه های تربیتی فیلسوفان محض درسه حوزة اه ، برنامه ها و روش های تربیتی، از شه های فلسفی آن ها در سه قلمرو معرفت شناسی، وجود شناسی و ارزش شناسی است، و سرانجام، فلسفة تعلیم و تربیت در سطح پسااستنتاجی، یعنی خلق و ابداع مبانی فلسفی نو و شه ها و دیدگاه های تربیتی متناسب با آن. چنان که ملاحظه می شود، مفاهیم سه گانة پیش گفته از فلسفة تعلیم و تربیت، در سه سطح یا مرتبة فکری متفاوت، یعنی "بازیافت"، "کشف" و "خلق" قرار دارند. ناگفته پیدا است که برای دستی به فلسفة تربیتی ی-ایرانی، بایسته است مطالعات و تحقیقات بنیادی و کاربردی دامنه داری در هر سه عرصة مذکور انجام شود. به طور خلاصه، فلسفة تعلیم وتربیت، به لحاظ معرفت شناختی، یکی از علوم فلسفی یا فلسفه های مضاف است که با روش عقلانی به تبیین و اثبات مبادی تصوری و تصدیقی تعلیم و تربیت می پردازد. مقصود ما از مبادی تصوری و تصدیقی تعلیم و تربیت، مفاهیم گزاره ها، استدلال ها و نظریه های تربیتی است. این جا ما مبادی تصوری و تصدیقی را از علم منطق اخذ کرده ایم؛ چنان که حاج ملاهادی سبزواری در منظومة منطق (1369: ص 9) می گوید: ثم المبادی خصةٌ شرکیة تصوریة و تصدیقیة. ضمناً در این تعریف، موضوع و روش پژوهش در فلسفة تعلیم و تربیت نیز مشخص شد. موضوع فلسفة تعلیم و تربیت، مبادی تصوری و تصدیقی تعلیم و تربیت، و روش تحقیق در این رشته، روش تعقلی است. 2. مروری بر تحولات رشتة فلسفة تعلیم و تربیت در قرن بیستم همان گونه که در صدر مقاله گفته شد، فلسفة تعلیم و تربیت به صورت رشتة علمی و ی از اوایل قرن بیستم در دنیای غرب پایه گذاری شد. این رشته حدود صد سالی که از عمرش می گذرد، دو مرحلة مهم را پشت سر نهاده است و اکنون در مرحلة سوم قرار دارد. این مراحل عبارتند از: 1-2. مرحلة رویکرد ایسم ها استنتاج دیدگا های تربیتی از مکاتب فلسفی، سرآغاز فعالیت های علمی سازمان یافته در جهان غرب به منظور پایه گذاری رشتة فلسفة تعلیم وتربیت است. این مرحله با عناوینی چون "رویکرد ایسم ها" (barrow , 1994, p. 4459)، "رویکرد مواضع فلسفی" (chambliss , ibid, p. 475)، "رویکرد دل ها (ibid)، "رویکرد سنّتی" (ibid) و مانند آن شناخته می شود. پیش فرض اساسی طرفداران این رویکرد آن بود که میان دیدگاه های بنیادین وجود شناختی،معرفت شناختی و ارزش شناختی هر مکتب با مواضع و دیدگاه های تربیتی مأخوذ و مستنتج از آن، رابطه ای منطقی و ضرور وجود دارد. این رویکرد از اوایل دهة 1930 آغاز شد و تا اواسط قرن بیستم به اوج خود رسید و هنوز هم در ادبیات این رشته مطرح است؛ اما به تدریج در مسیر پیشرفت این رویکرد، موانع و اشکالاتی پدید آمد. اگر به حقیقت چنین رابطه ای میان بنیان های فلسفی مکتب ها و شه های تربیتی مأخوذ از آن ها وجود داشته باشد، باید اولاً دیدگاه های تربیتی یکدست و منسجمی از هر مکتب فلسفی است اج شود، و ثانیاً با توجه به تفاوت های جدّی و انکارناپذیر میان مکتب های فلسفی باید دیدگاه های تربیتی متفاوتی نیز از آن ها به دست آید؛ درحالی که در هر دو مورد نقض هایی آشکار شد. در مورد اول، عدم همگرایی میان آرای تربیتی پیروان مکتب فلسفی و در مورد دوم، وجود همگرایی میان آرای تربیتی پیروان دو یا چند یک مکتب فلسفی، اتقان و استحکام اولیة رویکرد ایسم ها را متز ل ساخت. 2-2. مرحلة رویکرد تحلیلی دهة 1960 شاهد ظهور انقلاب در رشتة فلسفة تعلیم و تربیت بود که به "رویکرد تحلیلی" شهرت دارد. این رویکرد، طی این دهه، فلسفة تعلیم وتربیت در دنیای انگلیسی زبان به ویژه، بریتانیای کبیر را تحت نفوذ خود درآورد. رویکرد تحلیلی، انقلاب ضد رویکرد ایسم ها و از چهار جهت با آن متفاوت است. اولاً فلسفة تعلیم و تربیت را به پیروی از ویتگنشتاین متقدم، روش یا یک فعالیت می داند، نه رشته؛ ثانیاً از نظریه پردازی های فلسفی در دو عرصة نظری (speculative) و هنجاری (normantive) گریزان است و در عوض، تحلیل مفهوم ها، گزاره ها، استدلال ها و نظریه های تربیتی و نیز تحلیل و نقادی پیش فرض های فلسفی زیرساختی آن ها را وجة همت خود قرار می دهد؛ ثالثاً فلسفة تعلیم و تربیت را فعالیت درجه دوم می داند، نه درجة اول؛ و رابعاً نقطة آغاز کار خود را اعمال و فرایند های واقعی تربیتی قرار می دهد، نه نظریه پردازی تربیتی
یکی از نکات قابل ذکر در باره رویکرد تحلیلی آن است که رویکرد مذکور، طیف واحد و یکپارچه ای نیست؛ بلکه دیدگاه های گوناگونی را دربر می گیرد. این وضعیت در رشتة فلسفه تعلیم و تربیت، ح ب بع و بالعرض دارد، نه بالاصاله و بالذات؛ به این معنا که اصل وجود تنوع و تفرّق مربوط به رشتة مادر یعنی فلسفه است و این فلسفه تحلیلی غرب است که شاخه ها و شعبه هایی دارد. به طور مشخص، در فلسفة تحلیلی، سه شاخه مطرح است: اتمیسم منطقی، به نمایندگی راسل، وایتهد و ویتگنشتاین متقدم؛ پوزیتیویسم منطقی، به نمایندگی شلیک، کارناپ و آیر؛ و فلسفة زبان عادی، به نمایندگی ویتگنشتاین متأ و رایل (ر. ک: پاپکین و استرول، مجتبوی، 1380: ص 396- 419)؛ اما در فلسفة تعلیم و تربیت تا آن جا که نگارنده تحقیق کرده، به طور عمده همان دو رویکرد پوزیتیویسم منطقی و فلسفة زبانی رواج دارد. گاه در منابع درسی این رشته، از دو رویکرد نامبرده با عناوین صورت گرایی (formalism) و زبان گرایی (linguism) (park, 1970, p. 337) نام برده شده است.




مشاهده متن کامل ...
پاو وینت اصول و مبانی تربیت بدنی
درخواست حذف اطلاعات
اختصاصی از فایلکو پاو وینت اصول و مبانی تربیت بدنی با و پر سرعت .

پاو وینت اصول و مبانی تربیت بدنی


پاو وینت اصول و مبانی تربیت بدنی

پاو وینت اصول و مبانی تربیت بدنی

نوع فایل : powerpoint
تعداد اسلایدها : 106
فهرست
فصل اول

اه کلی و رفتاری :
تربیت بدنی در تمدن اولیه 
تربیت بدنی در قرون وسطی
( قرن5 تا آغاز قرن 16).
وضعیت بعد از نوزایش غربف دیدگاه معتقد بودند . 
تربیت بدنی بعد از نوزایش غرب 
تربیت بدنی در مکتب وحی 
سطوح حرکات بدنیی که غیر ارا) .
تعریف ورزش و موقعیت آن که مست م قلمداد 
انواع ورزش 
بازییالی باشد (راغب اصفهصرفا به. مقایسه کار با بازی فرق می کند . 
اه کلی ورفتاری: 
عوامل موثر در توسعه تربیت بدنی جسمانی 
 های سنی تقسیم بندی علوم
 جایگاه تربیت بدنی
تربیت بدنی در حوزه علوم انسانیشخص می سازد . 
تعریف تربیت بدنی
زیرمجموعه های رشته تربیت بدنی
حوزه های وابسته تربیت بدنی 
اه کلی و رفتاری: از منابع دینی ، علمی و فلسفی استفاده می کند. 
اصول مست ج از حوزه های تربیت بدنی 
چگونگی عملکرد اصول 
 دستورالع است کاربرد و تغییر پذیری اصول 
. فصل چهارم
اه کلی ورفتاری:
شناخت انسان. 
تعریف انسان از دید دانشمندان
رابطه روح و جسم 
ویژگیهای های اصلی انسان 
خصوصیت آگاهی و علم انسان 
. میل و گرایش انسان فعلیت یا عدم فعلیت در انسانها 
اختیار و انسان 
قدرت و توانایی انسان 
تشکیل و تحول شخصیت
مکتب اگزیستانسیالیسم 
ناتورالیسم و مار یسم 
مبانی فلسفی مکتب ایده آلیسم ر 6 – عشق 7 – 
مبانی تربیت ، مدرسه و برنامه درسی از دیدگاه ایده آلیسم 
اصول تدریس در ایده آلیسم ا رغبت بسیار مهم خواهد بود 
. روش تدریس و تربیت بدنی از دیدگاه ایده آلیسم 
اشکالهای وارده بر مکتب ایده آلیسم می دانند . 
مبانی فلسفه مکتب رئالیسم
هدف تعلیم و تربیت و نقش
مدرسه از دیدگاه رئالیسم 
برنامه های برودی ( رئالیسم (بر اساس عادات سه گانه 
مراحل روش تدریس 
برودی ( رئالیسم ) رغبت دانش آموز ) 
تربیت بدنی از دیدگاه رئالیسم
ارزی مکتب رئالیسم
مبانی فلسفی مکتب پراگمائیسم ( طبیعت گرا تجربی ، ابزار گرا ، تجربه گرا ) ساسی در تبیین تعلیم و تربیت در دیدگاه پراگماتیسم ا روش
تربیت بدنی از دیدگاه پراگماتیسم 
ارزی مکتب پراگماتیسم 
مبانی فلسفی رئالیسم ی 
مبانی تربیتی از دیدگاه رئالیسم ی
روش تربیت در رئالیست ی
تربیت بدنی و رئالیست یتقویت جسم باید به همر
اه اه کلی ورفتاری:
مقصود از هدف چیست ؟
 س عمومی دارد. هدف از دیدگاه قرآن کریم ه اه ثانوی هستند . هدف زندگی از دیدگاه مکاتب 
ضرورت داشتن هدف در
تربیت بدنی یاری می دهد . 
اه تعلیم و تربیت 
اه جسمانی تربیت بدنی
اه توسعه حرکتی 
اه توسعه شناختی 
اه توسعه عاطفی 
اه توسعه اخلاقی حفظ کیان فرد و اجتماع 
فصل ششم
اه کلی ورفتاری: 
معنایی تاریخ ازدید شمندان ما باره آنچه 
فلسفه نظری تاریخ از نظر 
هگل و مار فئودال ، بورژوازی و . . . است. 
فلسفه نظری تاریخ از نظر قرآن 
تربیت بدنی در یونان باستان 
د شد ..تربیت بدنی در روم باستان سواری گلادیاتور ها . 
تربیت بدنی در مصر باستان 
تربیت بدنی در چین باستان 
تربیت بدنی در ایران باستان 
تربیت بدنی در قرون وسطی (قرن پنجم تا شانزدهم میلادی) وجه سیاه نبود .
زهد گرایی و نهضت فلسفی
قرون وسطی 
تربیت بدنی در دوره فئودالیسم (قرن نهم تا چهاردهم )
تربیت بدنی در دوره نوزایش غرب (قرن 14تا16 )
 مروجین تربیت بدنی بعد از نوزایش در غرب مدرسه 
تربیت بدنی بعد از نوزایش غرب 
ادامه تربیت بدنی بعد از 
نوزایش غرب 
تربیت بدنی در ایران پس از  
تربیت بدنی در عهد تیموریان
و صفویه 
تربیت بدنی در دوران پهلوی ل اولین انتربیت 
مشخصات تربیت بدنی در دوران پهلوی مردم 
تربیت بدنی در جمهوری
ی ایران جه 
فصل هفتم
اه کلی ورفتاری:دنی در پرورش روح فراد مومن.
مفهوم تعلیم وتربیت 
جهت میل به اه تعلیم و تربیت چه مواردی
باید درک شود؟ 
 قلمرو تعلیم و تربیت 
 مانند فواید تربیت بدنی بر تعلیم و تربیت در حوزه شناختی 
فواید تربیت بدنی بر تعلیم و تربیت از
قلمرو عاطفی سازی اوقات فراغت را آموزش می دهد. 
فصل هشتم
اه کلی ورفتاری:ساختاری 
فواید زیست شناختی فعالیت جسمانی 
فواید ساختاری فعالیت بدنی باعث تحلیل چربی 
فواید کارکردی فعالیتهای بدنی اد تغییرات کمی 
فواید بهداشتی و درمانی 
فعالیت بدنی 
فواید روان شناختی فعالیت بدنی و اظهار 
فواید اجتماعی فعالیتهای بدنی 


با


پاو وینت اصول و مبانی تربیت بدنی


مشاهده متن کامل ...
فلسفه تعلیم و تربیت از دیدگاه و غرب
درخواست حذف اطلاعات

 

فلسفة تعلیم و تربیت از دیدگاه وغرب

     فلسفه ی تعلیم و تربیت که بخش مهمّی از علوم تربیتی و عمدتاً نظری و فلسفی است، قدمتی دیرینه دارد و از دیر زمان همواره دست خوش تحوّلات گوناگونی بوده است. و ازطرفی آشنایی با شه های فلسفی تعلیم و تربیت قدیم ومعاصر، بررسی، تحلیل و نقد آن ها برای یک متفکّر و مربّی تعلیم و تربیت خصوصاً مسلمانان امری ضروری است ، زیرا میتواند مقدّمه ای برای تدوین یک نظام تعلیم وتربیت بر مبنای ایدئولوژی ی باشد .متفکّران غربی به فراخور جامعه ای که در آن زندگی می کنند  ایدئولوژی حاکم بر آن جامعه ، با  مسائل و مشکلات فرهنگی، آموزشی و تربیتی خاصّ خود مواجه اند. آنان دیدگاه ها ونظراتی را ارائه می دهند و افکار و شه های دیگران را در بوته ی نقد می گذارند امّا این جالش افکار سبب شفّاف شدن موضوعات و باید ها و نباید های تربیتی میگرددو تبلور شه ها و درتمام مراحل تاریخ، نتیجه ی مسلم شیوه های تربیت ، .....

برای دیدن کامل مطلب به ادامه مطلب بروید...............

فلسفة تعلیم و تربیت از دیدگاه وغرب

     فلسفه ی تعلیم و تربیت که بخش مهمّی از علوم تربیتی و عمدتاً نظری و فلسفی است، قدمتی دیرینه دارد و از دیر زمان همواره دست خوش تحوّلات گوناگونی بوده است. و ازطرفی آشنایی با شه های فلسفی تعلیم و تربیت قدیم ومعاصر، بررسی، تحلیل و نقد آن ها برای یک متفکّر و مربّی تعلیم و تربیت خصوصاً مسلمانان امری ضروری است ، زیرا میتواند مقدّمه ای برای تدوین یک نظام تعلیم وتربیت بر مبنای ایدئولوژی ی باشد .متفکّران غربی به فراخور جامعه ای که در آن زندگی می کنند  ایدئولوژی حاکم بر آن جامعه ، با  مسائل و مشکلات فرهنگی، آموزشی و تربیتی خاصّ خود مواجه اند. آنان دیدگاه ها ونظراتی را ارائه می دهند و افکار و شه های دیگران را در بوته ی نقد می گذارند امّا این جالش افکار سبب شفّاف شدن موضوعات و باید ها و نباید های تربیتی میگرددو تبلور شه ها و درتمام مراحل تاریخ، نتیجه ی مسلم شیوه های تربیت ، شکوفایی ورشد آن و نقش موثّر آن در زندگی فردی و اجتماعی انسان است . از اینرو ملّت هایی که امکانات تربیتی بیشتر برخوردارند ، به آسانی به اه ، اجتماعی و اقتصادی خود دست می یابند . بطور قطع برای انسان ممکن نیست که در هر رتبه ای از رشد علمی و موقعیّت اجتماعی که می خواهد ، قرار گیرد مگر آنکه از عوامل تربیتی همه جانبه و هدف دار در تکوین و رشد استعداد های درونی وشکل گیری شخصیتش بهره مند شود. اصولاً تربیت را با تمام طرحها ، روش ها و آثار آن نمی توان تنها گونه ای از گونه های زیبایی یا مظهری از مظاهر کمال دانست که بی نیازی ازآن ممکن باشد بلکه تربیت از اساسی ترین ضروریات زندگی بوده و در همه ی شئون زندگی انسان ، چه جنبه های فردی و چه جنبه های اجتماعی نقش مستقیم دارد. تربیت،انسان را برای حضوردر اجتماع آماده میکند وبه او می آموزد که چه ضوابط و قوانین و ارزش هایی در جامعه حکمفرما است و چه اموری باید رعایت گردد، همان طور که انسان را در ایجاد رابطه با سایر افراد اجتماع به منظور ب ا داشتن این ضوابط و قوانین توانایی می بخشد .از همین جاست که می بینیم برخی از صاحبنظران و دانشمندان معتقدند که تربیت آیینه ای است که فلسفه ی زندگی هر اجتماع و اه و میزان آگاهی های آن اجتماع را منع می کند. تمدّن بشری میراثی نیست که بدون کوشش و رنج از گذشتگان به دست آیندگان رسیده باشد ، بلکه تمدّن میراثی اجتماعی است که بشریت در بدست آوردن آن تلاش کرده و در زمینه ی آن کوشیده اند و این میراث جز بوسیله ی تربیت از نسلی به نسل دیگر انتقال نیافته است زیرا تربیت عامل انتقال اندوخته های فکری ، ارزشهای والای انسانی و خصلت های نیکو  از پدران به فرزندان می باشند.                     

(وَ اللهُ اَ َجَکم مِن بُطُونِ اُمِّهاتِکُم لا تَعلَمون شَ‍‍یئاً وَ جَعَلَ لَکُم السَّمعَ وَ الأبصارَ وَ الأفئِدَه ، لَعلَّکُم تَشکُرون) ( 1 )        

 (( پروردگار متعال  شما را از رحم مادرانتان بیرون آورد در حالیکه هیچ چیز نمیدانستند ، و برای شما گوش و چشم ودل قرار داد ، شاید سپاسگزاری کنید .))                                                                               

    این آیه به ما می فهماند که انسان بعد از ولادت ، آنچه را از علم و شه می آموزد همه از طریق اکتساب بوده و وسیله آن گوش و چشم وعقل است ، وقرآن در این مطلب که دانشمندان علم تربیت کشف کرده اند پیشتاز وپیشگام است . مسئله ی مهم آن است که تربیت  پایگاه اساسی تحوّ ل و دگرگونی انسان بوده ، عامل ارتقاء فکری اوست ، و تنها با پرداختن به این امر حیاتی ، شخصیت وی بارور شده ، خصلتهای برجسته ی انسانی در او رشد می یابند و صفات نیکو در وجود او ریشه می دوانند . اما اگر انسان این مسئله ی جدّی را فراموش کند ، اص او از بین خواهد رفت.                                                                            

 

                  

تاریخچه ای ازفلسفه ی تعلیم و تربیت                                                                                                      

      تقریباً تمامی فلاسفه ی مشهور غرب در زمینه ی تعلیم و تربیت مطالبی نوشته اند در حالی که افلاطون تعلیم و تربیت را جزئی از سیاست می پنداشت ، ارسطو به آن به عنوان بخشی از سیاست و اخلاق - هر دو –  می نگریست . آگوستین از سنّت افلاطونی پیروی می کرد و علاقه مند بود بداند که چگونه یاد می گیریم و معلّمان چگونه تدریس میکنند . توماس آکویناس که در پاریس فعّالانه به تربیت معلّم اشتغال داشت ، نظریه تومیسم و نئوتومیسم را در خصوص تعلیم و تربیت ارائه داد که هنوز به نام خود او مشهور است . متفکّران عصر روشن نگری و پیش از عصر روشنگری همچون روسو و لاک ،آثاری کلاسیک در زمینه ی تعلیم و تربیت تالیف د . روسو با مطالبی که درباره ی تعلیم و تربیت جوانان نوشت ، بسیاری از فعالیت های تربیتی زمان خود را مورد انتقاد قرار داد . شه های لاک در زمینه ی تعلیم و تربیت نیز ، برداشتهای ما را از مفاهیم تربیت کودک و تعلیم و تربیت متحوّل کرد.امانوئل کانت  ( فیلسوف بزرگ آلمانی ) سخنرانی های مهمی در زمینه ی دانش تعلیم و تربیت خطاب به معلمان ایراد کرد . سایر فلاسفه ای که در این زمینه آثاری دارند عبارتند از :                                                                                                                     

« جورج هگل» ، « یوهان هربات »                                                                                                

 از دیگر فلاسفه ای که مسائل تربیتی را مطرح کرده اند عبارتند از :                                                      

 « ویلیام جیمز » ، « جان دیویی » ، « رابرت هاچینز » و « مور تایمر آدلر» میتوان نام برد .                                                                              

 

 

تعریف واژه ی تعلیم                                                                                                                                            

     تعلیم ، مصدر باب تفعیل ، از ماده ی ( عَلـِمَ ) مشتق شده است و در لغت به معنی آموختن می باشد .

راغب اصفهانی ( ره ) در مفردات می گوید :                                                                                     

    ‹‹ تعلیم اختصاص دارد به اموری که با تکرار و فراوانی همراه باشد ، به گونه ای که از آن اثری در ذهن متعلّم به وجود می آید و برخی در بیان معنی تعلیم گفته اند : تعلیم آگاه نفس برای تصور معانی است و تعلّم آگاه شدن بر آن است .» ( 3 )                                                                                          

همچنین در برخی کتب لغت آمده است :                                                                                  

 « عَلَّمَ یٌعَلّمٌ عِلما ً حَصَلَت له حقیقَه العلم . و عَلّمَ تعلیماً : الصّنعه و غیرٌها ... ›› (4 )                                           

صاحب کتاب مقاییس اللغه در مورد تعلّم می گوید :                                                                   

‹‹ ... تَعَلّمتَ الشیء إذا أخذتَ علمَه . ›› ( 5 )                                                                                    

ملاحظه می شود که در تعریف ‹‹ راغب ›› تنها به دو عنصر ‹‹ تکرار ›› و ‹‹ اثر ذهنی ›› اشاره شده است در تعریف دیگری که وی از آن خبر داده ، به طور کلی نفس را به معنای تعلیم گرفته است در ‹‹ محیط المحیط ›› به ظهور خارجی آن نیز اشاره شده است ، در حالی که در کتاب ‹‹ مقاییس ›› هیچ قیدی دیده نمی شود و فقط به ویژگی  ‹‹ انتقال آگاهی ›› برای معنای تعلیم بسنده کرده است .  تصور می کنیم که معنای اصلی ، جامع و مانع ، همان است که مفردات ذکر کرده ، یعنی : ‹‹ اثری که در ذهن در اثر تکرار و از راه آن حاصل می شود .›› که مسلّماً متضمن انتقال و منتهی به آگاهی نفس بوده وممکن است نمود خارجی و عینی نیزداشته باشد. تعریف ریشه ای واژه ی تربیت : برای تربیت ، تعاریف متفاوتی ارائه شده و این تفاوت ناشی از اختلاف در مورد ریشه ی این کلمه است. برخی آن را مشتق از ‹‹ ربّ ›› می دانند و مناسب با آن‹‹ تربیت ›› را تعریف می کنند . فیّومی در ‹‹ المصباح المنیر ›› خاطرنشان نموده که اگر این کلمه ( ربّ ) به غیر عاقل مضاف شود ، به مفهوم ‹‹ مالک ›› است ولی اگر به عاقل اضافه شود به معنای ‹‹ سیّد ›› است . ابن فارِس در ‹‹ مقاییس اللغه ›› معنای آن را راجع به سه مفهوم می داند : اصل اول ( اصلاح الشئ ) : که اگر به مالک ، خالق و صاحب یک چیز

‹‹ ربّ ›› گفته شده ، با در نظر گرفتن این اصل بوده است . چون معمولاً این سه اصلاح گر مخلوق خود هستند . اصل دوم ( وم الشئ ) : یا همراهی با آن است که مراقبِ مداومِ از شیء است که با معنی قبلی آن مناسب است و ح تدریج و ادامه را در امر تربیت می نماید .اصل سوم ( ضمٌّ الشیء للشیء ) : که آن نیز با مفاهیم قبلی مناسبت دارد و پیوستن و اضافه شدن و جمع شدن ِ چیزی با چیز دیگری را می رساند .   جوهری در ‹‹ صِحاح اللغه ›› معانی مالک ، اصلاح کننده و تمام کننده را برای این کلمه قائل شده است . در تعریفی که راغب در مفردات آورده ، تقریباً تمام مضامین مذکور در جمله ای کوتاه خلاصه شده است :                                  

« الرَبٌّ فی الأصلِ ربیه و هو الإنشاء الشیء حالاً فَحالاً إلی حدّ الإتمام »                       

همچنین وی قول دیگری را نقل کرده و راجع به کلمه ی ربّانی می گوید :‹‹ این کلمه ( یعنی ربّانی ) منسوب است به کلمه ی ربّ که مصدر است . که در این  صورت ربّ  به ی می گویند که علم  را اصلاح می کند و

  می پروراند و تکمیل  می کند مانند حکیم . یا به ی گفته می شود  که تمام اینها را در مورد خود اعمال

می کند به وسیله ی ذاتش ( یربٌّ نفسَه بالعلم )  . ›› حسن مصطفوی در ‹‹ حقیق ›› پس از نقل نظرات فوق ، این معانی را از جمله مصادیقی بر می شمارد که به یک اصل باز می گردند و آن عبارت است از‹‹ سوق دادن شیء به سوی کمال ›› حال اگر بخواهیم تعریف جامعی از تربیت پیشنهاد کنیم باید تمامی معانی مذکور را متضمن باشد . البته از جمله معانی ربّ ، همانطور که گذشت ، ‹‹ صاحب ›› ، ‹‹ مالک ›› و ‹‹ سیّد ›› است که به نظر می رسد در معنای تربیت اص نداشته باشند و چون معمولاً صاحب و مالکِ یک چیز و سیّدِ یک فرد ، نقش تربیت کننده ی آن چیز یا آن فرد را نیز به عهده دارند ، به تدریج مجازاً اصطلاح« ربّ » به آنها تعلّق گرفته است . بنابراین تعریف تربیت عبارت خواهد بود از :‹‹ فراهم نمودن بستری برای برانگیختن و رشد هر گونه استعداد بالقوّه در یک موجود به نحوی که بتواند به شکلی مستمرّ او را در راه رسیدن به کمال موجودی یاری دهد . ›› با مقایسه ی آنچه در مجموع در باره ی معنای ریشه ای لغات تعلیم و تربیت گذشت ، روشن می شود که نه تنها تعلیم وسیله ای برای تربیت محسوب می شود ، بلکه خود تعلیم از مصادیق تربیت است ، منتها تربیتِ استعدادِ تعلیم پذیریِ انسان .                                                                                             

 

 

 

 

اصطلاح علمی تربیت                                                                                                                                  

دانشمندان از دیر زمان تاکنون درباره ی تفسیر این کلمه و آشکار مدلول علمی آن تلاش کرده اند  ، امّا    به تفسیر واحدی دست نیافته اند . در سطور ذیل برخی از عبارات آنان رامی خوانیم .                               

1-   قدیمی ترین تعریف تربیت را افلاطون بیان کرده است :

‹‹ تربیت یعنی آنچه را که از کمال و جمال ممکن است در اختیار روح و جسم قرار دادن .››  این تعریف شامل تربیت بدنی و روحی میشود . تربیت بدنی آن است که به رشد و باروری جسم کمک میکند و تربیت روحی  آن است که کمال و فضیلت را در انسلان می پروراند.                                                                            

2-   هبل برای مشخص تربیت کامل می گوید :               

‹‹ تربیت کامل آن است که سلامتی بدن و قوّت جسمی شاگرد را حفظ می کند و به او امکان تسلّط بر قوای عقلی و جسمی خود را میدهد ، رشد قوه ی ادراک او را سرعت میبخشد ، تیز هوشی و سریع حکم و دقیق بودن را در او بوجود می آورد ، و او را در جهتی هدایت میکند که شئور و فهم روشنی داشته باشد تانسبت به انجام واجبات به ندای وجدانی و درونی خود گوش فرا دهد ..›› این تعریف به تربیت کامل ، شامل تربیت بدنی وعقلی اکتفا کرده و نزدیک به تعریف افلاطون است .                                                                         

 3- ‹‹ گولد سیمون ›› در تعریف تربیت می گوید :                                                                           

 ‹‹ تربیت روشی است که به وسیله ی آن عقل ، عقل می شود و قلب ، قلب می گردد . ›› مقصود  از این عبارت آن است که تربیت وسیله ی رشد عقل و شکوفایی نفس به وسیله ی اخلاق فاضله است . پس این تعریف صرفاً تربیت روحی را معرفی می کند .                                                                                          

4- ‹‹ پستالوتزی ›› می گوید :   ‹‹ تربیت یعنی رشد دادن قوای کودک به طور معادل ، هماهنگ و کامل . ››

  5 - ‹‹ سیموئیل ›› می گوید :    ‹‹ تربیت یعنی مهیّا ساختن فرد برای آنکه نخست خویشتن و سپس اجتماع خود را خوشبخت نماید . ›› این ها برخی از تعاریفی بودند که دانشمندان این علم بیان کرده اند ، اگر چه برخی از آن ها بدون اشکال نبوده و فقط نوعی خاص از تربیت را می شناساند ؛ در حالی که ضرورت دارد تعریف فراگیر بوده و جامع و مانع باشد و همانطور که علمای منطق یاد آوری کرده اند ، تعریف باید همه ی افراد معرَّف را شامل گردد .                                                                                                                         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مفهوم تربیتی تربیت                                                                                                                                    

  بر اساس آنچه بحث کنندگان از امر تربیت گفته اند ، مدلولِ تربیتی دو معنا دارد ؛ یکی معنای عام و دیگری معنای خاص .                                                                                                                          

معنای عام تربیت: در بر گیرنده ی هر عملی است که از روی قصد یا بدون قصد از انسان صادر می شود و جهت و نقش دارد . پس مفهوم عام تربیت ، همه ی آثاری را که عوامل سه گانه ی وراثت ، محیط و اراده بر جای می گذارند ، در بر می گیرد ؛ از قبیل پرورش قدرت و استعداد انسان . خواه این آثار از روی قصد اتفاق افتد یا از غیر قصد . پس هرحرکتی که از انسان صادر می شود و هر عملی که انسان انجام می دهد یا از فرد دیگری سر می زند و بر او اثر می گذارد و هر یک از پدیده های اجتماعی که در روح انسان وقوام زندگی مادی و غیر مادی او اثر می گذارد ، چه اینکه مربوط به دوران جنینی وی بوده و چه این که مربوط به اصلاب پدرانش باشد . همه در تربیت او نقش دارند ، خواه این نقش نا چیز باشد و قابل توّجه ؛ همه ی این امور از آثار تربیت به معنی عام آن شمرده می شوند . به این ترتیب ، تربیت در معنی عام خود هر چیزی را که در ساختمان اخلاقی انسان تاثیردارد ، چه از خود او سرزند و چه از غیر او صادرشود ، در بر می گیرد . حتی اموری از قبیل ز له و حوادث طبیعی که خارج از اختیار انسان میباشند ودر تربیت و بنای شخصیت او تاثیر دارند ، از عوامل تربیت به شمار می آیند.  اگر انسان به چهره ی زیبا می نگرد و در نفس او تاثیر می گذارد ، مسلما ًدرتخیّلات او نیز تاثیر خواهد گذاشت. لذا بسیار می شنویم که گفته می شود « روزگار مرا تربیت کرد ، زمان مرا پروراند ، حوادث مرا ورزیده د ». در حالیکه همه ی این امور از اختیار ما هستند .                                                                                   

  معنای خاص تربیت : مراد از این مطلب، انتقال تمام مبانی تربیتی و فرهنگی از نسلی به نسل دیگر است.  برخی از مربیان در تعریف آن گفته اند : تربیت به معنای خاصی که غالباً مورد نظر است ، منحصر می شود به کوششهایی که به منظور پرورش نوباوگان در مرحله ی معینی از حیات آنان صورت میگیردبه عبارت دیگر: کوششهائی که بزرگان اجتماع در جهت بارور ورشد دادن شه و تهذیب اخلاق نسل آینده به کار میبرند ، تربیت به معنای خاص آن است ، همانگونه که فعالیتهای مربیان و اساتید متخصّص در مدارس نیز تربیت به معنای خاص آن میباشد . اکثریت دانشمندان تربیتی چنین معتقدند  که تربیت به مفهوم خاص آن در تکوین شخصیت آدمی نقش چندانی ندارد ، مگر آنکه با تربیت عمومی که عبارت از عوامل مؤثر اجتماعی است ، جمع و پیوسته گردد آلپورت می گوید :‹‹ مدارس فقط میتوانند جزئی از فرهنگ را به شاگردان خود منتقل کنند ، واین انتقال به تنهائی ثمر بخش نیست ، مگر آنکه عوامل خارجی در انسجام او پیوند کامل با آن داشته باشند. منظور ما از عوامل خارجی فقط خانواده و محیط نیست ، بلکه سائر امور از قبیل کار ، ورزش ، نشریات، مراکز عمومی، نمایشگاهها، وسایل تفریحی و سرگرمی و غیره ... نیز مورد نظر ما هستند.›› ( 6 و7 )                           

 

 

 

 

 

 

رابطه تربیت و تعلیم                                                                                                                                                                                                                                                                    

    قبلاً گفته شد که مفهوم تربیت به معنای عام آن ، شامل همه عوامل مؤثر در                                          شکوفا شدن ویژگیهای فردی و استعدادهای انسان و نحوه رفتا او می شود. این مطلب ،که انسان در جهت پرورش خود یا دیگری در جهت رشد دادن نیروها و قوای او انجام میدهد ، اختصاص ندارد؛ بلکه مفهوم تربیت وسیعتراز این است و هرگونه اقدامی را برای تهذیب و تعدیل اخلاق و رفتار صورت می پذیرد ، در بر میگیرد، و نیز هر امری را که بطریقی غیر مستقیم برانسان تاثیری میگذارد شامل میشود ؛ از قبیل قوانین و دستورات حکومتی ، شیوه امرار معاش ، آداب و عادات اجتماعی ، و نظامهای پذیرفته شده از عرف و غیره. این عوامل غیر مستقیم ، همگی در تربیت نقش دارند ، همانگونه که محیط اجتماع و حوادث طبیعی که تحت تاثیر اراده فرد نیستند مانند جوّ و موقعیت جغرافیایی در تربیت او مؤثر اند. به همین علّت هر مسأله ای  که در تکوین انسان اثر دارد و او را در ح ی که بر آن ح زندگی می کند قرار می دهد ، از عوامل تربیت به شمار می آیند.      بنا براین ، تربیت به این معنی همه رشد ی ها وپاکیزگی ها را که قوا و استعدادهای انسان را متجلّی ساخته و رفتار او را پی ریزی می کند ، شامل میشود .                                                                       

 امّا تعلیم : منظور از این واژه انتقال معلومات و دانسته ها از معلم به متعلم ( به شاگرد)  است ، به طوریکه مقصود از آن فرا دادن نوعی از معرفت باشد . پس معنی تعلیم ، محدود در همین مسأله می شود  و حال آنکه تربیت معنائی وسیعتر و قصدی بلند مرتبه تر دارد و همه اموری را که در جهت بیداری و پیشرفت انسان مؤثرند ، شامل می شود. تربیت به معنی عام،همه ی ابعاد شخصیت فرد را در زمینه های جسمانی و عقلانی و اخلاقی شکل میدهد ؛ اما تعلیم ، صرف دانش و معرفت از فردی به فردی منتقل می کند ، و گوئی یکی از وسائل تربیت است . بنابراین امر تعلیم به این معنی عامل جزئی بوده و در شکل دادن وجود فرد متعلم جز به اندازه ی توانائیش در آموختن معرفت ، نقش دیگری ندارد . معرفت ، مطلب مهمّی در حیات فرد نمیتواند داشته باشد مگر آنکه معرفت رشد یابنده مطابق با حیات انسانی باشد تا انسان در سلوک خود از آن بهره گیرد . اما معرفت ناقص ، نقشی درتکوین شخصیت فرد ندارد ، بلکه در بسیاری از مواقع موجب عقب انداختن اواز پرداختن به زندگی عملی می شود . این موضوع را به هنگام بحث از تربیت جدید و آثار آن به تفصیل بیان خواهیم نمود.                                                                                                         

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
تفاوت تعلیم و تربیت

با توجه به دو تعریف فوق مى‏توان گفت که:

١ - پرورش غیر از آموزش است، در پرورش(تربیت) هدف رشد دادن و شکوفایى همه قابلیت‏ها و تواناییهاى بالقوّه انسان است ، بخلاف آموزش که هدف اصلى آن انتقال معلومات است.
٢ - به همین دلیل در مقایسه با تعلیم ، تربیت به مدّت زمان بیشترى نیاز دارد.
٣ - در تعلیم فقط (و یا به عبارتى بیشتر) با یک بعد از ابعاد وجودى انسان یعنى بعد شناختى و عقلانى او سر و کار داریم امّا تربیت فراگیر و همه جانبه است و بیشتر با دل و قلب و روان او سروکار داریم.
۴ - تعلیم معمولاً بیشتر بوسیله معلّم و در جاى معینى همچون مدرسه و کلاس درس صورت مى‏گیرد ولى در تربیت همه عوامل موجود در محیط به نحوى بر فرد تأثیر مى‏گذارند.

به علاوه با دقت در تعریف تربیت نکات زیر استفاده مى‏شود:

١ - براى آنکه مربى بتواند به وظیفه خویش در امر تربیت عمل نماید، لازم است شناخت دقیقى از ویژگیها و خصوصیات انسان و ابعاد وجودى وى داشته باشد.

 2 - شناخت هنجارها و ارزشهاى مورد نظر و به عبارتى شناخت دقیق مقصد تربیت (هدف) ضرورت تام دارد. 3- به لحاظ آنکه تربیت جریانى منظم و مستمر است، وم تهیه طرح و نقشه قبلى براى تربیت، امرى غیرقابل انکار است. این طرح و برنامه از سویى با ملاحظه خصوصیات و ابعاد وجودى انسان و از سوى دیگر با شناخت و تعیین هدفهاى واسطه و نهایى، تهیه مى‏گردد.
۴ - تربیت فرآیندى است از مقوله «دیگر سازى»، از اینرو با اخلاق که از مقوله خودسازى است تفاوت دارد. به عبارت دیگر تربیت فرآیندى است که در یک طرف مربى و در طرف دیگر متربى قرار دارد، به همین جهت مقوله خودسازى که در علم اخلاق مطرح مى‏شود از مباحث تعلیم و تربیت نیست علاوه بر این حیطه اخلاق و تربیت ی ان نیست، پرورش اخلاقى یک بعد از ابعاد تربیت است. (8)

 5- همچنانکه در تعریف اشاره شده است، نقش مربى، یک نقش کمکى است و به عبارت دیگر نه مربى فاعل صرف است و نه متربى پذیرنده صرف. مربى سوق دهنده متربى است. به بیان دیگر کارکرد مربى بیشتر ایجاد رغبت و انگیزه در متربى و فراهم زمینه‏ها و مقدمات رشد متربى است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         اقسام تربیت

    فلاسفه، در نگاه اوِّل وجود انسان را به دو بعد تقسیم مى‏کنند ؛ تن و روان . روان ویژگیهاى منحصر به فردى دارد که هر یک شاخ و برگ جدیدى به وجود انسان مى‏دهد و رشته‏اى جداگانه به بافت هستى او مى‏افزاید.(9) عمده تفاوت انسان با حیوان نیز در همین است. از آنجا که تربیت عبارت است از پرورش ابعاد وجودى انسان، بر مربیان لازم است تا نسبت به همه این ابعاد اشراف کامل داشته باشند. بنابراین از دید کلى مى‏توان تربیت را به دو قسم تربیت جسمى و تربیت روانى تقسیم کرد . شکافت بیشتر این مطلب ، با توجه به یافته‏هاى روانشناسى ، ما را به اقسام و حیطه‏هاى بیشترى از تربیت مى‏کشاند .

       روانشناسان ، رشد چهار جانبه‏اى براى انسان قائلند ؛ رشد بدنى، رشد عقلى، رشد عاطفى و رشد اجتماعى.

منظور از عقل، قواى ذهنى همچون ادراک، حافظه، تخیل و استعداد حل مشکل، مى‏باشد (10).
عاطفه یا هیجان به معناى تغییرات ناگهانى است که پس از یک ادراک حسّى یا تصور و یادآورى آن در رفتار فرد پیدا مى‏شوند و با اضطراب بدنى همراه است. بنابراین تربیت عاطفى یعنى کمک به فرد در قدرت کنترل و جهت‏دهى تغییرات ناگهانى مذکور و اعمال آگاهانه آنها در جاى مناسب و به موقع. رشد اجتماعى به معناى نضج فرد در روابط اجتماعى است، به طورى که بتواند در اجتماع از ایفاى نقش یا نقشهایى که بر عهده‏اش مى‏گذارند برآمده و با اعضاى جامعه همکارى سالمى داشته باشد. و تربیت اجتماعى ناظر به چنین امرى است. به لحاظ زیر مجموعه وسیع روابط اجتماعى ، اقسام دیگرى از تربیت تصوّر مى‏شود؛ تربیت خانوادگى، تربیت سیاسى و تربیت اجتماعى به معناى اخص آن و.... به لحاظ روابط افراد با خالق خویش و وظیفه‏اى که در ارتباط با آن مبدأ هستى بخش دارند، قسم پنجمى از تربیت نیز وجود دارد که آن تربیت دینى است.



مشاهده متن کامل ...
کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،ک
درخواست حذف اطلاعات

,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر صحرایی در ج ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی قم,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی خوب,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی ارومیه,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی کاشان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی فروشی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی ع ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهرانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی رشت,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی آلمانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی ع ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی اصل,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی انگلیسی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی اصیل,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی اصل المانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی اهواز,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی مسافتی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی سفید,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی اهواز,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی خارجی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی سرعتی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی المانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی ایران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی شوشتر,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی اردبیل,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی هرمزگان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من اپارات,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من شاهرخ رویانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من بهادر,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من از بهادر ییلاقی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)|| کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||متن کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)|| آهنگ کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||متن اهنگ کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||آهنگ مازندرانی کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر صحرایی در ج ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر صحرایی ج ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی اصفهان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی در مشهد,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی در تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی شیراز,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی در اصفهان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی کاشان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی در شیراز,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی پرشی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه قورتان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه میبد,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه قورتان اصفهان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه؛ اعجاز معماری ایرانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه یزد,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه در معماری ی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه در اصفهان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه ها در ایران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه گلپایگان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهران خاوران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهرانپارس,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهران قدیم,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتران پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کفتر پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کفتر پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کفتر پرشی تهرانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده کاش بودی و میدیدی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده کاش بودی ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده کاش بودیُ میدیدی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده ترول,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده کاش,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||اهنگ کبوتر بچه کرده,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)|| کبوتر بچه کرده,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||ع کبوتر بچه کرده,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)|| آهنگ کبوتر بچه کرده



مشاهده متن کامل ...
کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر
درخواست حذف اطلاعات

,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر صحرایی در ج ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی قم,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی خوب,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی ارومیه,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی کاشان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی فروشی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی ع ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهرانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی رشت,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی آلمانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی ع ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی اصل,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی انگلیسی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی اصیل,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی اصل المانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی اهواز,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی مسافتی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پلاکی سفید,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی اهواز,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی خارجی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی سرعتی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی المانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی ایران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی شوشتر,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی اردبیل,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر مسافتی هرمزگان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من اپارات,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من شاهرخ رویانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من بهادر,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر دبیرستانی من از بهادر ییلاقی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)|| کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||متن کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)|| آهنگ کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||متن اهنگ کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||آهنگ مازندرانی کبوتر دبیرستانی من,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر صحرایی در ج ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر صحرایی ج ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی اصفهان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی در مشهد,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی در تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی شیراز,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی در اصفهان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی کاشان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی در شیراز,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر فروشی پرشی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه قورتان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه میبد,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه قورتان اصفهان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه؛ اعجاز معماری ایرانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه یزد,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه در معماری ی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه در اصفهان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه ها در ایران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوترخانه گلپایگان,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهران خاوران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهرانپارس,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر پرشی تهران قدیم,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتران پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کفتر پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کفتر پرشی تهران,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کفتر پرشی تهرانی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده کاش بودی و میدیدی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده کاش بودی ,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده کاش بودیُ میدیدی,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده ترول,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||کبوتر بچه کرده کاش,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||اهنگ کبوتر بچه کرده,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)|| کبوتر بچه کرده,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)||ع کبوتر بچه کرده,||کبوتر مشهد pigeon p o gallery - کبوتر هومر(کله اسبی)و اژدها(با نژادی خوب) - کبوتر مشهد،کبوتر تهران،کبوتر ایران،کبوتر آلمانی،کبوتر پا تانی،کبوتر بغدادی،کبوتر هومر وکبوتران دنیا. ... فروش کبوتر(آقا شایان) · کبوتران علی(آقا علی)|| آهنگ کبوتر بچه کرده



مشاهده متن کامل ...
فال روزانه شنبه 27 داد 96
درخواست حذف اطلاعات

فال روزانه شنبه 27 داد 96

فال روزانه


فال روزانه روز تولد برای متولدین تمام ماه های سال ، در ادامه فال خود را مطالعه نمایید

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه حافظ,فال روزانه بیتوته,فال روزانه ماه تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه فروردین •◊•◊•

امروز سیاره بخت شما یعنی ونوس کمی سردرگم شده است، طوری که شما در مورد اینکه احساساتتان واقعی هستند یا نه به تردید افتاده اید. زمانی که شما می توانید در مورد مهارتهای خود صحبت کنید می توانید تصویری همراه با جزئیات در ذهن خود تجسم کنید. اما اگر بخواهید آنها را به واقعیت تبدیل کنید، شهامت خود را از دست می دهید. اکنون به جای اینکه سعی کنید احساسات پیچیده خود را با دیگران در میان بگذارید، فقط به حسهایی که می دانید واقعیت دارند توجه کنید.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه اردیبهشت •◊•◊•

اگرچه سرکوب رویاهایتان ممکن است شما را ناراحت کند، ولی برای مدت کوتاهی بهترین کاری است که به شما توصیه می شود. به جای اینکه در رویاهایتان به هر جای ناشناخته ای سفر کنید، عاقل باشید و هم اکنون روشی را بی د که قدرت تخیل شما را تحت کنترل خود درآورد. شریک یک نفر دیگر در رازهایتان به شما کمک می کند که به این تخیلات خاتمه داده و به زندگی واقعی خود برگردید.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه داد •◊•◊•

در حالی که ماه در یازدهمین خانه شما قرار گرفته است که مربوط به روابطتان با دوستانتان است، در روزهای آینده نیز فعالیتهای اجتماعی شما نسبت به قبل زیادتر می شود. شما دوست دارید که یک کار گروهی را شروع کنید یا خودتان را کاملاً درگیر یک پروژه کنید. از زیاد کار نترسید، فقط با خودتان عهد کنید که حتماً تفریح را هم وارد برنامه روزانه خود کنید.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه تیر •◊•◊•

ممکن است شما متوجه این نشوید که با مانع و مخالفت روبرو شده اید، اما وقتی در نیمه راه با فردی سرسخت بر خوردید واقعاً این حس به شما دست می دهد. به جای اینکه دیگران را متقاعد کنید که عملکردشان اشتباه بوده است، سعی کنید که این مشکل را با روشی درست حل کنید. باید تا موقعی که توانایی پیدا کنید یک موضوع را از جنبه های مختلف بررسی کنید، رویش کار کنید، حتی اگر نتوانستید با روش خود عمل کنید حداقل با افرادی که دچار مشکل شده اند یبشتر همدردی خواهید کرد.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه مرداد •◊•◊•

ممکن است شما شروع به نشان دادن کارهایی کرده باشید که می توانید آنها را تحت فشار انجام دهید، اما زمانی چهره واقعی خود را نشان می دهید که یک امر غیر منتظره واقعی نیازمند توجه شما باشد. منظور این نیست که شما باید استعدادهای منحصر به فردتان را به دیگران نشان دهید. بلکه شما باید ارزش کارهای خودتان را بدانید و بر طبق رویاهایتان زندگی کنید.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه شهریور •◊•◊•

امروز احسااست ناراحت کننده شروع به ظاهر شدن کرده اند به طوری که شما ارزو می کنید زمان خوشی که از دست رفته فرا برسد. کج خلفی نکیند، برای اینکه قسمتهای زایدی از زندگی شما در حال گذر از یک مرحله به مرحله دیگر هستند. فقط به این دلیل که این موقعیت های اخیر خواستار توجه و دقت زیاد است، فکر نکیند که دوران خوشی به پایان رسیده است. حتی اگر اکنون احساسات شما جدی تر شده اند، با آنها در زمان حال زندگی کنید. به زودی نتیجه کارهایتان را خواهید دید.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه مهر •◊•◊•

امروز شما می توانید هم با فرد بازنده ای احساس همدردی کنید و هم فرد برنده ای را تحسین کنید. که این دو رفتار با هم تناقض دارند. اما تفکرات شما در مورد فرد برنده ممکن است مثل قبل نباشد. شما می دانید که به موفقیتهای خارجی در راستای شهرت و خوشبختی بیش از حد بها داده شده است. از نظر شما شخصی ایده آل است که

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه آبان •◊•◊•

هنگامی که شخصی به شما صحبتی را می گوید یا رفتاری را می کند که از رفتار او ناراحت شده اید ، به شدت عصبانی می شوید و دیگر قدرت کنترل خود را از دست می دهید. بهتر است به خود مسلط باشید و به سادگی، صحنه زندگی را ترک نکنید. در این روزها کمی خود خواه شده اید و اطرافیان تان را که برای شما زحمات فراوانی را متحمل شده اند را به سادگی فراموش کرده اید، شما مدیون ﺁنان هستید، به ﺁنها نیز اهمیت بدهید.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه آذر •◊•◊•

امروز، روز آگاهی شماست که ناچارید به خاطر حفظ تعادل خود از برخی چیزها عقب نشینی کنید.شاید وسط یک دعوا قرار بگیرید و ندانید که حق با کدام طرف است. اما بخواهید که با گوش دادن به هر دو طرف در آن دخ کنید. با این وجود، اگر به این نتیجه رسیده اید که کاری نمی توانید ید از عقب نشینی از دعوا نترسید و یک جای آرام و ت پیدا کنید تا به جای شنیدن صدای آنها بتوانید با خودتان فکر کنید.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه دی •◊•◊•

شما معمولاً قادرید که ایده ها و طرحهایتان را سالم نشان دهید. در واقع ، شما مهارتی دارید که می فهمید آیا چیزی قبل از اینکه شما تصمیم به اجرای آن بگیرید ، شدنی است یا نه . اما اکنون این قدرت شما کمی ضعیف شده است .بد نیست از تصمیمات مهم چند روزی اجتناب کنید.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه بهمن •◊•◊•

اگر شما ی را تحت کنترل خود دارید سعی نکنید که او را متقاعد کنید، برای اینکه موفق نمی شوید. از طرف دیگر، این موضوع مسأله مهمی برای نگران شدن نیست. فقط بدون اینکه اضطراب داشته باشید در مورد توالی غیر قابل پیش بینی اتفاقات واکنش نشان بدهید. واکنش نشان دادن به موقع شما را قادر می سازد که یک موقعیت پیچیده را به موقعیتی تبدیل کنید که برای دیگران مفید است.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال روزانه , فال امروز , فال روز تولد , thg v,chki , fall rozane

•◊•◊• فال روزانه اسفند •◊•◊•

مطمئناً شما می توانید برنامه ریزی کنید که به مدرسه برگردید یا برای تعطیلات بعدی تان رویاپردازی کنید، اما اگر واقعاً می خواهید که اینها اتفاق بیفتند، نیاز دارید که جدی باشید. اکنون صحبت برای شما راحت است و کلمه ها خیلی راحت به کمکتان می آیند. به جای آسمان ریسمان به هم بافتن یکی از اه مهمتان را بنویسید و به خودتان تعهد بدهید که هرکاری که شما را به این هدف می رساند انجام دهید.

فال روزانه,فال روزانه 2,فال روزانه ماه تولد,فال روزانه روز تولد

فال امروز | فال روزانه تولد

«« فال روزانه و فال عطسه صرفا جهت سرگرمی می باشد »»






























فال روزانه 27 داد 96 - شنبه - وهاران

www.vaharan.ir › فال و طالع بینی
فال روز 27 داد 96,فال روزانه 27 داد 96,فال امروز 27 داد 96,فال روز شنبه 27 داد 96,فال روزانه شنبه داد 96,فال امروز شنبه 27 داد 96.
فال روزانه - فال امروز شما دوشنبه 15 داد 96 فال روزانه به همراه فال حافظ با تعبیر فال حافظ ... فال روز 09 داد 1396 ..... فال روز شنبه 06 داد 1396 ...
فال روزانه 26 داد 96 فال روز تولد امروز 26 داد 1396 نم تان » برای مشاهده ی فال روزانه روز تولد خود ، در ادامه این مطلب با ما همراه باشید.
فال روزانه 26 داد 1396 طالع بینی امروز 26 داد 96 فال روزانه روز تولد برای متولدین تمام ماه های سال ، در ادامه فال خود را مطالعه نمایید •
1 hour ago - فال روزانه متولدین اسفند ماه ♢•♢•♢. زمانی که امروز برای شما تبدیل به روز سختی می شود، ماهی های نشانه شما فقط سخت تر کار خواهند کرد. این واکنش ...

فال روزانه - بیتوته

www.beytoote.com/daily-horoscope/
فال روزانه - پنج شنبه 25 داد 1396 ... فال روزانه 26 داد 1396 ... فال روز متولدین اردیبهشت: شما امروز نسبت به فردی که خوب از توانایی هایش استفاده می کند، ...
یکی از هیجان انگیزترین اتفاقات پیش بینی وقایع روزمره می تواند باشد. شما با خواندن فال روزانه سایت نمناک از اتفاقات پیش روی خود در روز سه شنبه 16 داد 96 آگاه ...

فال روز پنج شنبه 27 داد 1395 - نمناک

namnak.com/فال-روز-27- داد-1395.p32248
فال روزانه و فال روزانه پنج شنبه 27 داد و فال واقعی و فال ماه تولد خودتان را در سایت نمناک بخوانید.

فال هفته از شنبه 27 داد تا 2 تیر - پورتال رنگی

https://www.portal-rangi.com › سرگرمیفال
5 hours ago - فال هفته برای متولدین داد: از طرف ی کمکی دریافت خواهی کرد که بسیار به موقع و ضروری است و از راه پر فراز و نشیبی که پیش رو دارید ...

فال - بانوان ایرانی

banovanirani.ir/category/سرگرمی/فال/